بررسی حکم پیوند رحم با اتکا به مبانی فقهی فریقین

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

2 استادیار، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.

چکیده

پیوند رحم یک پدیدۀ نوظهور پزشکی است که در دهۀ اخیر، برای درمان ناباروری رحمی زنان فاقد رحم ابداع گردیده است و توسط آن، این طیف نابارور، دارای رحم شده و قابلیت باروری و بعضی از ویژگی‌های زنانه را پیدا کرده‌اند. این روش درمانی، با محدودیت‌های شرعی و قانونی باروری‌های آزمایشگاهی (IVF) و به‌ویژه باروری از طریق رحم جایگزین، مواجه نیست و هرچند ممکن است عوارضی برای اهداکنندۀ رحم، دریافت‌کنندۀ آن و جنین داشته باشد، اما چون جنین از گامت‌های زوجین حاصل می‌شود و از حیث بیولوژیک به زوجین منتسب است و در رحم مادر رشد می‌کند، باروری پرمزیّتی محسوب می‌شود. پژوهش پیش رو به روش توصیفی و تحلیلی با مراجعه به منابع فقهی مذاهب اسلامی، در پی واکاوی حکم موضوعی مستحدث است که سؤال‌های جدیدی را فراروی فقه نهاده است، از جمله: آیا پیوند رحم دخالت در خلقت و ارادۀ الهی محسوب می‌شود؟ با وجود خطرات احتمالی پیوند رحم، آیا انجام آن عقلایی است؟ در نوشتار حاضر ضمن بررسی نظرات جدید فقهای مذاهب اسلامی و مداقه در دیدگاه‌های مخالفان و موافقان، به اثبات رسیده است که اولاً پیوند رحم مشروعیت درمانی دارد و استفاده از آن، علاوه بر سایر شروط، منوط به آن است که جنین، ناشی از گامت‌های زوجین باشد؛ ثانیاً پیوند رحم هیچ منافاتی با ارادۀ الهی در نظام خلقت ندارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Jurisprudential Ruling on Uterus Transplantation in the Foundations of the Two Major Islamic Traditions

نویسندگان [English]

  • Fathollah Ghorbani 1
  • Mohammad Rezaei 2
1 PhD Student in Jurisprudence and Islamic Law, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.
چکیده [English]

Uterus transplantation is an emerging and innovative medical technique developed specifically to treat women with absolute uterine-factor infertility. It gives a recipient a functional uterus and, potentially, the capacity to carry a pregnancy. Unlike gamete donation or gestational surrogacy, the procedure can avoid many legal and religious difficulties because the embryo may be formed from the spouses’ own gametes and develops naturally in the wife’s transplanted uterus. The intervention nevertheless raises serious risks for the donor, recipient, and fetus and presents novel questions for Islamic jurisprudence: Does it constitute impermissible interference with divine creation? Is it rationally justified despite possible harm? Using a descriptive-analytical and critical method, and examining the primary sources and contemporary opinions of Muslim jurists, the study concludes that uterus transplantation possesses, in principle, conditional therapeutic legitimacy. Accordingly, its permissibility depends, among other requirements, on the embryo being formed from the spouses’ gametes, appropriate medical assessment, informed consent, and a favorable balance of benefit over harm. The procedure ultimately does not contradict divine will or thereby amount to prohibited alteration of creation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • absolute uterine-factor infertility
  • uterus transplantation
  • fertility
  • legitimacy
  • comparative Islamic jurisprudence
قرآن کریم.
ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین. (۱۳۶۲). عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه (چاپ دوم). قم: مطبعه سیدالشهدا.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۴۱۳ق). من لا یحضره الفقیه (چاپ اول). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌حبان، محمد بن حبان بن احمد. (۱۴۱۴ق). صحیح ابن‌حبان (چاپ اول). بیروت: مؤسسه الرسالة.
ابن‌عابدین، محمد امین. (۱۴۲۳ق). رد المحتار علی الدر المختار (چاپ اول). بیروت: دار عالم الکتب.
ابن‌قیم، محمد بن ابی‌بکر. (۱۴۱۰ق). مفتاح دار السعادة و منشور ولایة العلم و الإرادة (چاپ اول). بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌قیم، محمد بن ابی‌بکر. (۱۴۱۱ق). إعلام الموقعین عن رب العالمین (چاپ اول). بیروت: دار الکتب العلمیة.
آخوند خراسانی، محمدکاظم. (۱۴۱۴ق). کفایه الأصول (چاپ دوم). قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
أزهری مالکی، شهاب‌الدین نفراوی. (۱۴۱۵ق). الفواکه الدوانی (چاپ اول). بیروت: دار الفکر.
آصفی، محمدمحسن. (بی‌تا). الفقه و المسائل الطبیة.
باحسین، یعقوب عبدالوهاب. (۱۹۸۷). رفع الحرج فی الشریعة الإسلامیة (چاپ اول). بصره: مطبعة جامعة البصرة.
بهنس، یاسر حسین. (۲۰۱۶). زراعة الأعضاء البشریة بین التجریم و الإباحة (چاپ اول). کویت: مرکز الدراسات العربیة للنشر.
ترمذی، محمد بن عیسی. (۱۴۲۰ق). صحیح سنن الترمذی (چاپ اول). بیروت: مکتبة المعارف للنشر و التوزیع.
تقوی، نازیلا، ابهری، حمید، و عمانی سامانی، رضا. (۱۴۰۱). شرایط اساسی صحت قرارداد پیوند رحم با نگاهی به حقوق اسلام. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، ۱۳(۲۷)، ۳۵–۷۰.
تقوی، نازیلا، ابهری، حمید، و عمانی سامانی، رضا. (2022). مشروعیت پیوند رحم در فقه امامیه. فقه پزشکی، ۱۴(۴۴)، ۱–۲۰.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۱۲ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة (چاپ اول). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
حسینی سیستانی، سیدعلی. (۱۳۹۶). قاعده لاضرر و لاضرار (تقریرات) (چاپ اول). تهران: انتشارات خرسندی.
حکیم، سید محمدتقی. (۱۴۲۹ق). القواعد العامة فی الفقه المقارن. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة.
حکیم، سید محمدتقی. (۱۹۷۹). الأصول العامة للفقه المقارن. بیروت: مؤسسه آل البیت.
حکیم، سیدمحسن. (۱۴۲۳ق). مستمسک العروة الوثقی (چاپ اول). قم: انتشارات آیت‌الله مرعشی نجفی.
خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۹۰). البیع (چاپ دوم). قم: انتشارات اسماعیلیان.
الخوری، هند. (۲۰۱۱). تأجیر الأرحام فی الفقه الإسلامی. مجلة جامعة دمشق للعلوم الاقتصادیة و القانونیة.
دسوقی، محمد بن احمد. (۱۳۴۵ق). حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر (چاپ اول). مصر: المطبعة الأزهریة.
دمشقی، عزالدین بن عبدالسلام. (۱۴۱۴ق). قواعد الأحکام فی مصالح الأنام (چاپ اول). قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
رحمانی منشادی، حمید. (۱۳۸۷). مشروعیت رحم جایگزین در اندیشه فقهی. فصلنامه اخلاق پزشکی، ۲(۳).
رشید، احمد بن عبدالرحمن. (۱۴۲۹ق). الحاجة و أثرها فی الأحکام (چاپ اول). ریاض: دار کنوز اشبیلیا.
رضانیا معلم، محمدرضا. (۱۳۸۳). باروری‌های پزشکی از دیدگاه فقه و حقوق (چاپ اول). قم: بوستان کتاب.
زارعی شریف، وحید. (۱۳۸۸). بررسی نظریه‌های حرمت و حلیت استفاده از رحم جایگزین در فقه امامیه. پژوهش‌نامه فقه و حقوق اسلامی، (۳)، ۵۹–۱۰۱.
سید مرتضی، علی بن حسین. (۱۳۹۹). الذریعة إلی أصول الشریعة (چاپ اول). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
صالح جمال، حسن. (۲۰۱۶). حق المرأة فی زراعة الرحم (چاپ اول). کویت: المنظمة الإسلامیة للعلوم الطبیة.
صفائی، سهیلا، و عباسی محمود. (۱۳۹۴). اصل آسیب‌نرساندن در فقه و حقوق اسلامی و کاربرد آن در فقه زیست‌پزشکی. مجله اخلاق زیستی، (۱۷)، ۳۳–۶۴.
صه‌یود، ایاد مطشر. (۲۰۱۱). مدی مشروعیة التطویع العلاجی للجینات الوراثیة البشریة (چاپ اول). بغداد: مکتبة السنهوری.
طاهرخانی، سکینه. (۱۳۹۹). پیوند رحم از منظر اصول اخلاق زیستی. مجله زنان، مامایی و نازایی ایران، ۲۳(۱۱).
عنان، جمال‌الدین. (۲۰۱۸). زراعة الرحم فی الشریعة الإسلامیة: دراسة مقارنة مع قانون الصحة الجزائری (چاپ اول). الجزائر: جامعة الوادی.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد بن محمد. (۱۴۱۳ق). المستصفی من علم الأصول (چاپ اول). بیروت: دار الکتب العلمیة.
فاضل تونی، محمدحسین. (۱۳۹۹). الوافیه فی أصول الفقه (چاپ اول). قم: مجمع الفکر الاسلامی.
فهمی، خالد مصطفی. (۲۰۱۲). النظام القانونی لزرع الأعضاء البشریة و مکافحة جرائم التجار بالأعضاء البشریة (چاپ اول). مصر: دار الفکر الجامعی.
قره‌داغی، عارف علی. (۲۰۱۱). قضایا فقهیة فی نقل الأعضاء البشریة (چاپ اول). مالزی: سلسلة بحوث فقهیة فی قضایا معاصرة، الجامعة الإسلامیة العالمیة بمالیزیا.
کاشف‌الغطاء، محمدحسین. (۱۴۲۲ق). تحریر المجلة (تحقیق محمد ساعدی؛ چاپ اول). قم: سرور.
کمالی، علی، صابری، حسین، و عابدی سرآسیا، علیرضا. (۱۴۰۲). بررسی دلایل روایی اهل سنت در اثبات اولویت دفع مفسده بر جلب مصلحت. مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، ۳(۶)، ۶۱–۸۸.
کیلانی، حمید صالح. (۲۰۰۸). مقاصد الشریعة عند الإمام أبی حامد الغزالی (چاپ اول). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محقق داماد، مصطفی. (۱۳۹۷). قواعد فقه (چاپ ششم). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مصطفوی، سیدمحمدکاظم. (۱۴۲۱ق). مائة قاعدة فقهیة (چاپ اول). قم: جامعه المدرسین حوزه علمیه قم.
منصورعلی، عبدالحلیم محمد. (۲۰۱۳). تأجیر الأرحام فی ضوء قواعد الحلال و الحرام (چاپ اول). مصر: المکتب الجامعی الحدیث.
موسوی سبزواری، سید عبدالأعلی. (بی‌تا). مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن. مندرج در قناة مکتبة مدرسة الفقاهة.
نائینی، محمدحسین. (۱۳۷۷). أجود التقریرات (چاپ سوم). قم: انتشارات صاحب الامر (عج).
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۱ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (چاپ اول). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نسائی، ابوعبدالرحمن. (۱۴۰۶ق). السنن الصغری للنسائی (چاپ اول). حلب: مکتب المطبوعات الإسلامیة.
نشمی، عجیل. (۲۰۱۶). حق المرأة فی نقل الرحم (چاپ اول). کویت: المنظمة الإسلامیة للعلوم الطبیة.
نوجوان، داوود. (۱۳۸۹). جایگاه قاعده اضطرار در بررسی فقهی درمان ناباروری. فصلنامه فقه پزشکی، ۲(۲)، ۵۹–۸۰.
نووی، ابوزکریا محیی‌الدین. (۱۴۱۲ق). روضة الطالبین و عمدة المفتین (چاپ اول). بیروت: المکتب الإسلامی.