تحلیل نسبت میان خرید‌و‌فروش کوین‌ها و معامله سفیهانه از دیدگاه فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.

چکیده

معاملۀ سفیهانه به معاملاتی گفته می‌شود که هرچند توسط فرد غیرسفیه (رشید) انجام می‌پذیرد، به‏لحاظ عرفی فاقد تناسب اقتصادی میان عوض و معوض بوده و همچنین غرضی عقلایی و خردمندانه در پشت آن وجود ندارد. ازاین‌رو، چنین معامله‌ای عادتاً نزد عقلا واقع نمی‌شود. عنوان «معاملۀ سفیهانه» و تفکیک آن از «معاملۀ سفیه» از مباحث نه‌چندان متقدم است که هم در فقه و هم در حقوق، به‌عنوان نهاد معاملی مستقلی، مطرح شده و نسبت به صحت یا بطلان آن نیز در میان فقیهان اختلاف‌نظر وجود دارد. از سوی دیگر، نوع تازه‌ای از دارایی‌های دیجیتال که امروزه در عرصۀ مبادلات اقتصادی جهان مورد توجه قرارگرفته، «کوین‌ها» هستند که به‏دلیل ماهیت نوپدید خود، ابهامات متعددی دربارۀ حقیقت فقهی و حقوقی و نیز احکام مربوط به مبادلۀ آن‎ها وجود دارد. همین امر موجب بروز تردید و سردرگمی در جامعه شده است. یکی از اشکالات مطرح در این زمینه، ادعای سفیهانه بودن این معاملات است که گاه در قالب قیاسی منطقی چنین بیان می‌شود: معاملات کوین‌ها سفیهانه است (صغری)؛ معاملات سفیهانه باطل است (کبری)؛ پس معاملات کوین‌ها باطل است (نتیجه). پرسش اصلی این پژوهش آن است که بر فرض قول به بطلان معاملات سفیهانه، آیا می‌توان معاملات کوین‌ها را از زمرۀ آن‎ها به شمار آورد یا نه؟ این مقاله با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، ضمن بازشناسی دقیق مفهوم «معاملۀ سفیهانه» و تمایز آن از «معاملۀ سفیه»، معیارهای تشخیص سفیهانه بودن معامله و دیدگاه‌های فقهی در باب صحت یا بطلان آن را بررسی می‏کند. یافته‌ها نشان می‌دهد: نخست، سفیهانه بودن معامله، برخلاف سفیه بودن شخص، امری نسبی است و وجود غرض شخصی می‌تواند برای خروج از دایرۀ سفیهانه بودن کفایت کند؛ بنابراین، برخی مصادیق مطرح‌شدۀ ذیل این عنوان صغرویاً قابل ‌خدشه‌اند. دوم، تطبیق معاملات سفیهانه بر معاملات کوین‌ها دشوار است؛ به‌ویژه آنکه مهم‎ترین عوامل مؤثر در سفیهانه شدن معامله‌ای، مانند «مالیت نداشتن»، «منفعت عقلایی نداشتن»، «مملوک نبودن»، «مقدورالتسلیم نبودن» و «معلوم نبودنِ» دست‌کم یکی از عوضین، در این معاملات قابل ‌اثبات نیستند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Relationship between Buying and Selling Coins and Foolish Transactions from the Perspective of Imami Fiqh

نویسنده [English]

  • Javad Soltanifard
Department of Fiqh and Private Law, Shahid Motahari University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

A foolish transaction is a transaction made by a legally competent person but regarded by custom as lacking economic proportionality between the countervalues and lacking a rational purpose. It is therefore not a transaction ordinarily undertaken by rational people. The notion of a foolish transaction, distinct from a transaction by a legally incompetent person, is a relatively recent issue in fiqh and law and is disputed with respect to validity. Coins, as a new form of digital asset, have become important in global economic exchange but raise questions concerning their fiqhi and legal nature. One objection is that coin transactions are foolish and therefore void. This article, using a descriptive-analytical method, clarifies the concept of foolish transactions, distinguishes it from transactions by incompetent persons, and evaluates whether coin transactions fall under that category. The findings show that foolishness in a transaction is relative, that a personal rational purpose may remove the transaction from this category, and that the main criteria for foolishness - absence of property status, rational benefit, ownership, deliverability, or determinacy - are not established in coin transactions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • safih
  • foolish transaction
  • transactions of the legally incompetent
  • coin
  • cryptocurrency

منابع

قرآن کریم
ابن‌اثیر جزری، مبارک‌بن‌محمد. (۱۳۶۷). النهایة فی غریب‌الحدیث والأثر. بیروت: المکتبة‌ العلمیة.
ابن‌ادریس، محمد‌بن‌احمد. (۱۴۲۹). موسوعة ابنادریس الحلی. قم: دلیل ما.
ابن‌رفعه، احمد‌بن‌محمد. (۲۰۰۹). کفایة النبیه فی شرح التنبیه. بی‌جا: دار الکتب العلمیة.
ابن‌قدامه، عبداللّه‌بن‌احمد. (۱۴۲۱). الکافی فی فقه الامام أحمدبن‌حنبل. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌‌منظور، محمدبن‌مکرم. (۱۴۱۴). لسان ‌العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع و دار صادر.
اردبیلی، احمدبن‌محمد. (بی‌تا). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
امامی، سیدحسن. (۱۳۹۴). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
انصاری، مرتضی. (بی‌تا). کتاب المکاسب. بی‌جا: تراث الشیخ الأعظم.
بحرانی، یوسف. (بی‌تا). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
پورصدقی، رضا؛ فائزی، محمد و آذریان، سیدصادق. (۱۴۰۱). واکاوی فقهی غرری بودن معامله بیت‌کوین. فقه و تاریخ تمدن، ۸(۳).
جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۷۸). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۸۰). حقوق اموال. تهران: گنج دانش.
جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر. (۱۴۰۰). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
جوادی‌آملی، عبداللّه. (1391، 2 خرداد). تقریرات درس خارج فقه.
جوادی‌آملی، عبداللّه. (1393، 7 دی). تقریرات درس خارج فقه.
جوادی‌آملی، عبداللّه. (1397، 1 دی). تقریرات درس خارج فقه.
جودمایر، الوشا؛ استیفر، نیکلاس؛ کرامبهولز، کاترین و گارویپ، اد. (۱۳۹۹). بلاک‌چین (معرفی بیت‌کوین، رمزارزها و مکانیزم توافق به وجود آمدن آنها) (ترجمۀ مدیری و عظیم‌زادگان). تهران: پشتیبان.
حاجی‌ملامیرزایی، حامد. (۱۳۹۹). بلاک‌چین. تهران: انتشارات دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی.
حائری، عبدالکریم. (۱۳۹۱). استفتائات. قم: زائر.
حبیبیان‌نقیبی، مجید؛ اسدیان‌لالیمی، مرتضی و زحمتکش، محمدعلی. (۱۳۹۹). بررسی چالش غرر در معامله با رمزارزها (مورد مطالعه بیت‌کوین). در کنفرانس بین‌المللی فقه، حقوق و پژوهش‌های دینی، (۲).
حسینی‌عاملی، محمدجواد. (بی‌تا). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
حسینی‌مراغی، سیدمیرعبدالفتاح. (۱۴۱۷). العناوین الفقهیة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
حلی، جعفربن‌الحسن (محقق). (۱۴۰۹). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. تهران: استقلال.
حلی، حسن‌بن‌یوسف. (۱۴۱۲). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیة‌.
حلی، حسن‌بن‌یوسف. (۱۴۱۴). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث.
حلی، حسین‌بن‌علی. (۱۴۳۲). بحوث فقهیة من محاضرات آیتالله‌العظمی الشیخ‌حسین‌الحلی. بیروت: دار الزهراء.
حلی، محمد‌بن‌حسن. (۱۳۸۷). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد‌. قم: اسماعیلیان.
خویی، سیدمحمدتقی. (۱۳۹۸). الشروط أو الالتزامات التبعیة فی العقود. بیروت: دار المؤرخ العربی.
روحانی، محمدصادق. (۱۴۱۴). فقه المسائل المستحدثه. قم: دار الکتاب.
سبحانی‌تبریزی، جعفر. (1396، ۲۵ بهمن). تقریرات درس خارج فقه. مدرسه فقاهت. https://www.eshia.ir
سعادت‌مصطفوی، سیدمصطفی و مطیعی، محمدجواد. (۱۴۰۳). وضعیت عمل سفیهی در فقه امامیه؛ نظریۀ نسبیت. پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، ۱۲(۲۴).
سلطانی‌فرد، جواد و محمدی، احمد. (۱۴۰۳). کاوشی نو در گستره مفهومی قاعده نفی غرر و انطباق سنجی خرید و فروش ارزهای رمزپایه با آن از منظر فقه امامیه. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، ۲۵(۴).
سلطانی‌فرد، جواد؛ یوسفی، احمدعلی و محمدی، احمد. (۱۴۰۴). بازپژوهی معناشناختی مال از منظر فقه امامیه. فقه و اصول، ۵۷(۱۴۱).
سمعانی، منصوربن‌محمد. (۱۴۱۸). قواطع الأدلة فی الأصول. بیروت: دار الکتب العلمیة.
شب‌زنده‌دار، محمدمهدی. (۱۳۹۶، ۵ آذر). تقریرات درس خارج اصول فقه. مدرسه فقاهت. https://www.eshia.ir
شبیری زنجانی، موسی. (۱۳۸۰). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رای پرداز.
شهیداول، محمدبن‌مکی. (بی‌تا). اللمعة الدمشقیة. بی‌جا: دار الفکر.
شهیدثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. (۱۳۹۸). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. بی‌نا، بی‌جا.
شهیدی، محمدتقی. (1397، 3 بهمن). تقریرات درس خارج فقه. مدرسه فقاهت. https://www.eshia.ir
صفائی، سیدحسین و قاسم‌زاده، مرتضی. (۱۳۸۱). حقوق مدنی: اشخاص و محجورین. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم اسلامی و انسانی (سمت).
طباطبایی‌بروجردی، سیدحسین. (۱۳۹۴). الرسائل الفقهیة. قم: مؤسسة آیت‎الله‌العظمی البروجردی.
طباطبایی‌حکیم، سیدمحسن. (بی‌تا). نهج الفقاهة. قم: ۲۲بهمن.
طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد. (۱۳۷۵). مجمع ‌البحرین و مطلع ‌النیرین. تهران: مرتضوی‏.
طوسی، محمدبن‌حسن. (۱۳۸۷). المبسوط فی فقه الامامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
عباسی‌خراسانی، هادی. (1399، 27 اسفند). تقریرات درس خارج فقه. مدرسه فقاهت. https://www.eshia.ir
علیدوست، ابوالقاسم. (1399، 8 مهر). تقریرات درس خارج اصول فقه.
علیدوست، ابوالقاسم. (1397، 10 آذر). تقریرات درس خارج فقه.
غروی‌اصفهانی، محمدحسین. (۱۴۱۹). حاشیة کتاب المکاسب. بی‌جا: المحقق.
غروی‌نایینی، محمدحسین. (بی‌تا). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. بی‌جا: المکتبة المحمدیة.
فراهیدى، خلیل‌بن‌احمد. (۱۴۰۹). کتاب العین‏. قم: هجرت‏.
فضلی، حسن؛ چمندار، مهدی و زمردی، هادی. (۱۳۹۸). بلاک‌چین و رمزارزها. تهران: ناقوس.
فیومى، احمدبن‌محمد. (۱۴۱۴). المصباح‌المنیر فی غریب‌الشرح‌الکبیر. قم: مؤسسه دارالهجرة.
قمی، ابوالقاسم. (۱۳۹۹). جامع الشتات. قم: فقه الثقلین.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۴). قواعد عمومی قراردادها. تهران: نشر شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (۱۴۰۰). اموال و مالکیت. تهران: میزان.
گرجی، ابوالقاسم. (۱۳۸۵). مقالات حقوقی. تهران: دانشگاه تهران.
محبی‌پور، نرجس‌خاتون؛ زارع، مهدی؛ رمضانی، محمد و خسروی‌نیا، بابک. (۱۴۰۱). ارزهای دیجیتال از منظر فقه، با تأکید بر استخراج، معاملات و مشروعیت. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، ۱۰(۵).
محمدی، احمد؛ سلطانی‌فرد، جواد؛ رنجبر، حسین و پهلوانی، محمداسماعیل. (۱۴۰۱). انطباق‌سنجی استخراج رمزارزها با جعاله. فقه، ۲۹(۱۱۱).
مدرسی، محمدرضا. (۱۳۹۲). مقالات فقهی: اجرت بر واجبات. قم: دار التفسیر.
مدنی‌تبریزی، یوسف. (۱۴۳۳). الفوائد القمیة فی القرآن و الدعاء و الذکر و بعض المسائل المتفرقة. قم: دفتر سیدیوسف مدنی‌تبریزی.
مروی، جواد. (۱۴۰۱). فقه رمزارزها. قم: مؤسسه انتشارات حوزه‌های علمیه.
مطهری، مرتضی. (بی‌تا). نظری به نظام اقتصادی اسلام. تهران: صدرا.
مکارم‌شیرازی، ناصر. (۱۳۸۵). بررسی طرق فرار از ربا. قم: مدرسه الامام على بن‌أبى‌طالب (ع).
مکارم‌شیرازی، ناصر و همکاران. (۱۴۲۴). کتاب النکاح. قم: مدرسه الامام على‌بن‌أبى‌طالب (ع).
مکارم‌شیرازی، ناصر. (1372، 22 تیر). تقریرات درس خارج فقه. مدرسه فقاهت. https://www.eshia.ir
مکارم‌شیرازی، ناصر و علیان‌نژادی، ابوالقاسم. (۱۳۸۳). حیله‌های شرعی و چاره‌جویی‌های صحیح. قم: مدرسه الامام على‌بن‌أبى‌طالب (ع).
منتظری، حسینعلی. (۱۴۱۵). دراسات فی المکاسب المحرمة. قم: تفکر.
مور، وارن. (۱۴۰۱). ارز دیجیتال برای مبتدیان (ترجمۀ روحانی). مشهد: دیده‌بان قلم فرتاک.
موسوی‌بجنوردی، سیدحسن. (۱۳۷۷). القواعد الفقهیة. قم: الهادی.
۶۶. موسوی‌خلخالی، محمدمهدی. (۱۳۸۵). فقه الشیعة: الاجارة. تهران: مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر.
موسوی‌خمینی، سیدروح‌اللّه. (بی‌تا). المکاسب المحرمة. قم: اسماعیلیان.
موسوی‌خویی، سیدابوالقاسم. (۱۳۶۸). مصباح الفقاهة (تقریر محمدعلی توحیدی). بی‌جا: بی‌نا.
موسوی‌خویی، سیدابوالقاسم. (۱۴۲۲). توضیح المسائل. قم: مؤسسة احیاء آثار الامام الخویی.
موسوی‌خویی، سیدابوالقاسم. (۱۴۲۹). محاضرات فی الفقه الجعفری. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.
میلانی، محمدهادی. (بی‌تا). محاضرات فی فقه الامامیة (کتاب الصلاة). مشهد: دانشگاه فردوسی.
نجفی، محمدحسن. (۱۳۶۲). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نورمفیدی، سیدمجتبی. (۱۴۰۲). تقریرات درس خارج فقه. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله سیدمجتبی نورمفیدی. قابل‎بازیابی در: https://www.m-noormofidi.com
هاشمی‌شاهرودی، محمود. (۱۳۹۵). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
هاشمی‌شاهرودی، محمود. (۱۴۳۷). استفتائات. بی‌جا: بنیاد فقه و معارف اهل‌بیت (ع).
وحیدخراسانی، حسین. (۱۴۲۹). العقد النضید (تقریر محمدرضا انصاری‌قمی). قم: دار التفسیر.
یزدی، سیدمحمدکاظم. (۱۳۷۶). سؤال و جواب. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
یوسفی، احمدعلی. (۱۳۷۷). ماهیت پول و راهبردهای فقهی و اقتصادی آن. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ارزدیجیتال. (۱۴۰۳). پایگاه خبری، تحلیلی و آموزشی ارزهای دیجیتال. قابل‎بازیابی در: https://www.arzdigital.com
سازمان بورس و اوراق بهادار. (۱۴۰۳). پورتال رسمی سازمان بورس و اوراق بهادار ایران. قابل‎بازیابی در: https://www.seo.ir
شبکه اطلاع‌رسانی طلا، سکه و ارز. (۱۴۰۳). نرخ‌های لحظه‌ای و اخبار بازار سرمایه. قابل‎بازیابی در: https://www.tgju.org
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۳). سامانه قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران. قابل‎بازیابی در: https://rc.majlis.ir