مسئولیت کیفری نقصان‌یافته در اثر اختلالات روانی نزدیک به جنون از منظر فقه امامیه و حنفیه با نگاهی به حقوق عرفی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ دکتری حقوق جزا و جرم‌شناسی، گروه حقوق و علوم اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.

2 دانشیار، گروه حقوق، دانشکده حقوق، علوم سیاسی و تاریخ، دانشگاه یزد، یزد، ایران.

3 استادیار، گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

اصطلاح «مسئولیت کیفری نقصان‌یافته» که ریشه در حقوق غربی و کامن لا دارد، عبارت است از کاهش مسئولیت کیفری در همه مواردی که یکی از ارکان اهلیت کیفری، یعنی ادراک و اختیار، دچار اختلال و نه کاملاً سلب شود. قلمرو این نوع مسئولیت از منظر این پژوهش اختصاص به جرم خاصی ندارد، اما با توجه به تغییر و تعطیل‌ناپذیری مجازات‌های حدی، قصاص و تعزیرات منصوص شرعی عمده بحث‌ها در این نوشتار مربوط به این دسته از جرائم می‌شود. عوامل اختلال در ارکان مسئولیت کیفری متعدد است، اما در این پژوهش، تنها اختلالات روانی کمتر از جنون مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر به روش توصیفی – تحلیلی و با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای، مسئولیت کیفری نقصان‌یافته در اثر اختلالات روانی را به‌صورت تطبیقی از دیدگاه فقه امامیة و حنفی و با نگاهی به داده‌های علوم جرم‌شناختی و حقوق عرفی مورد بررسی قرار داده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد، به‌رغم فقدان یک دیدگاه جامع و روشن در رابطه با نقصان مسئولیت کیفری در فقه اسلامی و البته حقوق موضوعه غالب کشورهای جهان، ادله محکم و اطمینان‌آوری در منابع اصلی شریعت اسلامی، یعنی کتاب، سنت و عقل در تأیید این نوع مسئولیت کیفری وجود دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Diminished Criminal Responsibility Due to Mental Disorders Short of Insanity: An Imamī-Ḥanafī Jurisprudential Study with Reference to Positive Law

نویسندگان [English]

  • Sayyed Abdulbasir Hosseini 1
  • Abbas Sheikholeslami 2
  • Muhammad Bagher Gerayeli 3
1 PhD Graduate in Criminal Law and Criminology, Department of Law and Islamic Sciences, Al-Mustafa International University, Mashhad, Iran.
2 Associate Professor, Department of Law, Faculty of Law, Political Science and Foreign Languages, Islamic Azad University, Mashhad Branch, Mashhad, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

The term "diminished criminal responsibility", which has its roots in Western and common law, means the reduction of criminal responsibility in all cases where one of the pillars of criminal capacity, namely perception and free will, is impaired and not completely denied. From the point of view of this research, the scope of this type of responsibility is not specific to a specific crime, but due to the change and the inevitability of limited punishments, Qisas and Sharia punishments, the main discussions in this article are related to this category of crimes. The factors of disorder in the elements of criminal responsibility are numerous, but in this research, only mental disorders have been examined less than insanity. The present study has analyzed the criminal responsibility of diminished due to mental disorders in a descriptive-analytical way from the perspective of Imami and Hanafi jurisprudence and by looking at the data of criminology and customary law. The findings of this research show that, despite the lack of a comprehensive and clear point of view regarding the lack of criminal responsibility in Islamic jurisprudence and of course the dominant subject laws of the world, strong and reassuring evidence in the main sources of Islamic Sharia, i.e. the book, tradition and reason, in support of this There is a type of criminal liability.

کلیدواژه‌ها [English]

  • diminished criminal responsibility
  • Imamī jurisprudence
  • Ḥanafī jurisprudence
  • cognition
  • insanity
  • mental disorders

مراجع

قرآن کریم.
آلوسی، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌زهرة حسینی حلی، سید حمزه بن علی. (۱۴۱۷ق). غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسة الامام الصادق.
ابن‌فهد حلی اسدی، جمال‌الدین احمد بن محمد. (۱۴۱۰ق). المقتصر فی شرح المختصر. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیة.
ابن‌منظور، جمال‌الدین محمد بن مکرّم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب (الطبعة الثالثة). بیروت: دارالفکر.
ابوالصلاح حلی، تقی‌الدین بن نجم‌الدین. (۱۴۰۳ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: مکتبة الامام امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام.
احسایی، محمد بن علی بن ابی‌جمهور. (۱۴۱۰ق). أقطاب فقهیة على مذهب إمامیة. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
بجنوردی، سید محمدحسن. (۱۳۷۷). قواعد فقهیة. قم: الهادی.
ترمذی، ابو عیسی محمد بن عیسی سوره. (۱۴۰۳ق). جامع صحیح (سنن ترمذی) (الطبعة الثانیة). بیروت: دارالفکر.
توفیق‌رضا، حسین. (۱۹۷۶). المسئولیة الجنائیة بین الشریعة الاسلامیة و التشریعات الوضعیة. نشرة جنائیة قومیة، ۱۹(۱–۲).
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۷۸). مبسوط در ترمینولوژی حقوق (چاپ اول). تهران: گنج دانش.
جمعی از پژوهشگران. (۱۴۲۶ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام (چاپ اول). قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام.
جناتی شاهرودی، محمدابراهیم. (۱۳۷۰). منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی (چاپ اول). تهران: کیان.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۱۰ق). صحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دارالعلم للملایین.
حر عاملی، محمد بن الحسن. (۱۴۱۴ق). وسائل الشیعة (الطبعة الثانیة). قم: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
حسینی زبیدی واسطی، سید محمد مرتضی. (۱۴۱۴ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر.
حسینی شیرازی، سید محمد. (۱۴۰۷ق). فقه. قم: مؤسسة الفکر الاسلامی.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهّر. (۱۴۱۲ق). منتهی المطلب فی تحقیق مذهب. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیة.
سرخسی، شمس‌الدین. (۱۴۰۶ق). مبسوط. بیروت: دار المعرفة.
صدوق، ابو جعفر محمد بن علی بن بابویه. (۱۴۱۳ق). من لا یحضره الفقیه (الطبعة الثانیة). قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
صفو، نوفل علی عبدالله. (۲۰۰۵). التخلف العقلی وأثره فی مسؤولیة جنائیة (دراسة مقارنة). رافدین للحقوق، ۱۰(۲۶).
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۲۷ق). تفسیر البیان فی الموافقة بین الحدیث و القرآن. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
طریحی، فخرالدین. (۱۴۱۶ق). مجمع البحرین (الطبعة الثالثة). طهران: مرتضوی.
عبدالرحمن، محمود. (بی‌تا). معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة. بی‌جا: بی‌نا.
عودة، عبدالقادر. (۱۳۹۰). بررسی تطبیقی حقوق جزای اسلامی و قوانین عرفی (حسن فرهودی‌نیا، مترجم؛ چاپ اول). تهران: یادآوران.
غدیری، عبدالله عیسی ابراهیم. (۱۴۱۸ق). قاموس الجامع للمصطلحات الفقهیة. بیروت: دارالمحجة البیضاء.
غلاملو، جمشید. (۱۳۹۲). قاتل سریالی، بیمار روانی مسئول؛ جستاری در سیاست کیفری ناظر به قتل‌های سریالی. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، ۲(۳).
فاضلی بهسودی، محمد باقر. (۱۳۸۲). قواعد و فروق. قم: دار التفسیر.
کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب. (۱۳۶۷). کافی (الطبعة الثالثة). طهران: دار الکتب الاسلامیة.
کیو، سوزان. (۱۳۸۶). طبقه‌بندی و تشخیص بیماری‌های روانی (محمد خدایاری‌فرد و غلامرضا جعفری کندوان، مترجمان؛ چاپ اول). تهران: دانشگاه تهران.
گلپایگانی، سید محمدرضا. (۱۴۱۲ق). در المنضود فی أحکام الحدود (تقریر علی الکریمی الجهرمی؛ الطبعة الاولی). قم: دار القرآن الکریم.
مجلة أحکام عدلیة. (بی‌تا). کراچی: کارخانه تجارت کتب.
محسنی، محمد آصف. (۱۳۸۲). فقه و مسائل طبیة. قم: بوستان کتاب.
محسنی، محمد آصف. (۱۴۳۷ق). معجم أحادیث معتبرة (الطبعة الثانیة). قم: دار النشر الأدیان.
محقق اردبیلی، احمد بن محمد. (۱۴۰۳ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: جامعة المدرسین فی الحوزة العلمیة فی قم المقدسة.
مرعشی نجفی، سید شهاب‌الدین. (بی‌تا). سرقة على ضوء القرآن و السنة. قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
معرفت، محمد هادی. (بی‌تا). تعلیق و تحقیق عن أمهات مسائل قضاء. قم: بی‌جا.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۹۰). موسوعة فقه اسلامی مقارن. قم: دار النشر الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۷ق). فتاوی جدیدة (الطبعة الثانیة). قم: مدرسة الامام علی بن أبی طالب علیه‌السلام.
موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم. (۱۴۲۷ق). فقه حدود و تعزیرات (الطبعة الثانیة). قم: جامعة المفید.
موسوی خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۲۸ق). مبانی تکملة المنهاج (موسوعة الامام الخویی، ج ۴۱ و ۴۲) (الطبعة الثالثة). قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی.
مؤمن قمی، محمد. (۱۴۲۲ق). مبانی تحریر الوسیلة: کتاب الحدود. قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر کلام فی شرح شرائع الاسلام (الطبعة السابعة). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد بن محمد مهدی. (۱۴۱۷ق). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام. قم: مکتب الإعلام الاسلامی.
هاشمی، سید حسین. (۱۳۸۳). دختران؛ سن رشد و مسئولیت کیفری. نشریه مطالعات راهبردی زنان، (۲۳).
یاسین، محمد نعیم. (۱۴۲۲ق). أثر الأمراض النفسیة و العقلیة علی المسئولیة الجنائیة. مجلة الشریعة و القانون، ۱۶.
قانون عقوبات مصری. (۱۹۳۷).
قانون عقوبات لبنانی. (۱۹۴۳).
قانون مجازات اسلامی جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۹۲).
کد جزای افغانستان. (۱۳۹۵).

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار