تأثیرپذیری قواعد استنباط فقهی اهل‌سنت از اهل‌بیت (ع)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌پژوه، گروه اصول فقه اسلامی، مدرسه عالی فقه و اصول، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.

2 استادیار، گروه فقه و اصول، مدرسه عالی فقه و اصول، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.

چکیده

بدون تردید اهل‌بیت (ع) در زمینۀ استنباط فروعات فقهی از حقایق برخوردار بودند که صحابه و تابعان معاصر، از آن‌ها محروم بودند؛ ازاین‌رو اهل‌سنت در قواعد استنباط فقهی از اهل‌بیت (ع) تأثیرپذیری داشتند. سؤال اصلی پژوهش این است که تأثیر اهل‌بیت (ع) در قواعد استنباط فقهی اهل‌سنت چگونه است؟ ازآنجاکه اهل‌بیت (ع) علمشان در همۀ زمینه‌ها بالأخص در شیوۀ استنباط احکام سرآمد همه، و منشأ تأثیر بوده است، نوشتار حاضر درصدد آن است که با روش توصیف و تحلیل مسئلۀ فوق را پاسخ گفته، از این‌جهت در قلمرو روایات اهل‌بیت (ع) جست‌وجو کرده و آن را تبیین نموده و نتیجه گرفته است که اهل‌بیت (ع) نسبت به دانش استنباط فقهی اهل‌سنت تأثیرگذار بوده، یافته‌های موجود دلیل بر این مدعاست: الف) القای قواعد استنباط فقهی و تأثیر آن در فرایند استنباط پیشوایان مذاهب مثل قاعدۀ دلالت الفاظ بر معانی، قاعدۀ مطلق و مقید، به‌کارگیری قواعد ادبی و ادات عموم در استنباط فروعات فقهی و… ب) تأثیرپذیری فراوان در طرق شیوۀ استنباط همچون استنباط با تکیه بر درک عقلی، قواعد تعارض ادله، مباحث اصول عملیه. ج) اقرار بر اعلمیت علمی اهل‌بیت (ع) و شاگردی که منجر به استنادات فقهی اهل‌سنت به روایات اهل‌بیت (ع) شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Influence of the Ahl al-Bayt on Sunni Rules of Juristic Inference ​

نویسندگان [English]

  • Habibullahah Rezaei 1
  • Morteza Noruzi 2
  • Hassan Ali Akhlaghi Amiri 2
1 Student of Islamic Legal Theory, Al-Mustafa International University, Khorasan, Mashhad, Iran.
2 Director, Higher School of Fiqh and Uṣūl, Al-Mustafa International University, Khorasan, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

The Ahl al-Bayt possessed a distinctive command of the methods by which subsidiary legal rulings are derived from revealed sources, and their teachings circulated among the Companions, Successors, and the formative jurists of the Sunni schools. This study asks how the Ahl al-Bayt influenced Sunni rules of juristic inference. Using a descriptive-analytical and source-based method, it examines reports transmitted from the Ahl al-Bayt alongside representative Sunni works of uṣūl al-fiqh. The findings identify three principal channels of influence. First, the Ahl al-Bayt articulated linguistic rules concerning textual indication, general and particular expressions, absolute and qualified terms, and the use of grammatical conventions in deriving legal rulings. Second, their teachings shaped methods of reasoning, including rational inference, the treatment of conflicting proofs, and practical principles for cases of uncertainty. Third, prominent Sunni jurists acknowledged the superior learning of members of the Ahl al-Bayt, studied with them, or relied on traditions transmitted through them. The study concludes that the methodological relationship between the Ahl al-Bayt and Sunni jurisprudence was substantive rather than merely biographical, and that recovering this shared intellectual heritage can deepen comparative Islamic legal studies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • juristic inference
  • Ahl al-Bayt
  • Sunni jurisprudence
  • four Sunni schools
  • legal theory
آلوسی شکری، محمود. (۱۳۰۱ق). مختصر التحفة الاثنی‌عشریة (ج. ۱، چاپ اول). قاهره: المطبعة السلفیة.
آمدی، سیف‌الدین. (۱۴۰۰ق). الإحکام فی أصول الأحکام (چاپ اول). بیروت: دار الکتب العلمیة.
اصفهانی، مجتبی ملکی. (۱۳۷۹). فرهنگ اصطلاحات اصول (چاپ اول). قم: عالمیه.
افسری، سالم. (۱۳۹۲). قواعد فقه مذهب شافعی (چاپ اول). تهران: مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
جناتی، ابراهیم. (۱۳۷۰). منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی (چاپ اول). قم: مؤسسه کیهان.
جناتی، ابراهیم. (۱۳۸۶). تطور اجتهاد در حوزه استنباط (چاپ اول). تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
جواهری، محمدرضا. (۱۳۸۱ق). اجتهاد در عصر ائمه معصومین (ع). قم: مؤسسه بوستان کتاب.
حق‌پناه، رضا. (۱۳۹۰). قرآن و دانش اصول (چاپ اول). تهران: انتشارات سخن.
رازی، علی جصاص. (۲۰۰۰م). الفصول فی الأصول (چاپ اول). بیروت: دار الکتب العلمیة.
زحیلی، وهبه. (۲۰۰۵م). أصول الفقه الإسلامی (چاپ سوم). دمشق: دار الفکر.
زرکشی، بدرالدین محمد. (۱۴۱۳ق). البحر المحیط فی أصول الفقه (چاپ دوم). کویت: دار الصفوة للطباعة والنشر والتوزیع.
زلمی، مصطفی ابراهیم. (۱۳۷۵). خاستگاه‌های اختلاف در فقه مذاهب (ترجمه حسین صابری). مشهد: آستان قدس رضوی.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۸ق). شبهات و إیضاحات حول أصول الفقه للشیعة الإمامیة (ج. ۱). قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبکی، عبدالوهاب بن علی تاج‌الدین. (۲۰۱۲م). جمع الجوامع فی أصول الفقه (ج. ۲، چاپ دوم). بیروت: دار الکتب العلمیة.
سپری، فریدون. (۱۳۸۰). پژوهشی درباره امامان اهل سنت (چاپ اول). سنندج: انتشارات کردستان (کتابخانه ملی ایران).
سیوطی، جلال‌الدین. (۱۴۱۱ق). الأشباه والنظائر (چاپ اول). بی‌جا: دار الکتب العلمیة.
شافعی، محمد بن ادریس. (۲۰۰۸م). الرسالة. بیروت: دار الکتاب العربی.
شعلان، عبدالرحمن بن عبدالله. (۲۰۰۳م). أصول فقه الإمام مالک: أدلته النقلیة (چاپ اول). ریاض: بی‌نا.
شوکانی، محمد بن علی. (۱۴۲۵ق). إرشاد الفحول إلی تحقیق الحق من علم الأصول (ج. ۱، چاپ اول). بیروت: بی‌نا.
صدر، سید محمدباقر. (بی‌تا). دروس فی علم الأصول (الحلقة الثالثة، چاپ اول). قم: نشر اسلامی.
صدر، سید موسی. (۱۴۰۱). اصول و قواعد استنباط ائمه (ع) از قرآن (چاپ اول). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
صویغ، عبدالمحسن بن عبدالعزیز. (۱۴۲۵ق). قواعد الاستنباط من ألفاظ الأدلة عند الحنابلة و آثارها الفقهیة (چاپ اول). بیروت: بی‌نا.
طبرسی، احمد بن علی. (۱۴۰۳ق). الاحتجاج (ج. ۱). مشهد: نشر مرتضی.
عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة (چاپ اول). قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.
عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۱۸ق). الفصول المهمة فی أصول الأئمة (ع) (چاپ اول). قم: مؤسسة معارف اسلامی امام رضا (ع).
غزالی، ابوحامد محمد. (۲۰۱۲م). المستصفی من علم الأصول (چاپ دوم). دمشق: دار الرسالة العالمیة.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (بی‌تا). القاموس المحیط (ج. ۲). بیروت: دار الجیل.
کانیمشکانی، محمد. (۱۳۶۴). اصول فقه شافعی (چاپ دوم). بی‌جا: انتشارات غریقی.
کشی، محمد بن عمر. (۱۳۴۸). رجال الکشی (چاپ اول). مشهد: دانشگاه مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (ج. ۷، چاپ چهارم). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار (چاپ دوم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نقش‌بندی، سید نوید. (۱۳۹۶). مبادی اصول فقه شافعی (چاپ اول). تهران: پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی.
هاشمی شاهرودی، سید محمود. (۱۴۳۳ق). اصول فقه (متن سلسله بحث‌های خارج اصول فقه) (چاپ اول). بی‌جا: بنیاد فقه و معارف اهل‌بیت (ع).