واکاوی انتقادی مبانی فقهی مادۀ ۱۸۹ قانون مجازات اسلامی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

2 دانشیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

چکیده

بر پایۀ مادۀ ۱۸۹ قانون مجازات اسلامی، جرایم موجب حد و تعزیر با شهادت بر شهادت اثبات نمی‌شود. مادۀ یادشده از نگاه مشهور امامیه ناشی شده است که برخی از حدود مشترک، همچون قذف و سرقت را با شهادت بر شهادت قابل اثبات نمی‌دانند. البته فقیهان امامیه اتفاق‌نظر دارند حقوق‌الله محض با شهادت بر شهادت ثابت نمی‌شوند و حقوق‌الناس محض با شهادت بر شهادت ثابت می‌شوند. نظر به آثار متفاوت دیدگاه مشهور و غیرمشهور، واکاوی مادۀ یادشده و مبانی فقهی مرتبط با آن ضرورت دارد. پرسش اصلی که پژوهش حاضر پاسخ آن را دنبال می‌کند، آن است که «چه حدود و تعزیراتی با شهادت بر شهادت اثبات می‌شوند؟» یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که به‌سبب نقدهایی که به دلایل قائلان عدم پذیرش شهادت بر شهادت در مطلق حدود وارد است و همچنین، به‌دلیل ایراداتی که به دلایل قائلان پذیرش آن در مطلق حدود وارد است، شهادت بر شهادت در هرچه که در شمار حقوق‌الناس باشد، قابل پذیرش است؛ خواه متعلق شهادت حدود مشترک باشد، خواه تعزیرات مبتنی بر نقض حقوق مردم. این پژوهش با نگاهی انتقادی به دیدگاه مشهور و با روش توصیفی-تحلیلی، از گونۀ اجتهادی و مراجعةٔ کتابخانه‌ای انجام شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Critical Examination of the Fiqhi Foundations of Article 189 of the Islamic Penal Code

نویسندگان [English]

  • Faramarz Fakhremaani 1
  • Morteza Rahimi 2
1 PhD Student in Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده [English]

Article 189 of the Islamic Penal Code explicitly provides that offenses punishable by ḥadd or taʿzīr may not be proved by testimony upon testimony. The provision clearly reflects the well-known Imami view, which also excludes secondary testimony in certain mixed ḥudūd such as qadhf and theft. Imami jurists nevertheless agree that purely divine rights are not established by testimony upon testimony, whereas purely private rights may be so established. Because the competing positions have materially different legal effects, this article asks which ḥudūd and taʿzīr offenses as such may properly be proved through secondary testimony. Employing a descriptive-analytical and ijtihād-based method, it critically and carefully assesses the arguments for categorical exclusion and categorical acceptance. The study concludes that testimony upon testimony should therefore be accepted wherever the matter falls within private rights, whether the claim concerns the private-right component of a mixed ḥadd or a taʿzīr arising from violation of an individual right. It should remain firmly excluded for purely divine ḥudūd. Article 189 should therefore be amended accordingly to replace its undifferentiated prohibition with a rights-based distinction.

کلیدواژه‌ها [English]

  • exclusive ḥudūd
  • mixed ḥudūd
  • private rights
  • testimony upon testimony
قرآن مجید. (۱۳۷۳). (ترجمه ناصر مکارم شیرازی، چاپ دوم). قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
آمدی، عبدالواحد بن محمد. (۱۳۶۶). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن حمزه، محمد بن علی. (۱۴۰۸). الوسیلة إلی نیل الفضیلة. قم: کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
امامی، سید حسن. (بی‌تا). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
بجنوردی، سید محمد. (۱۴۰۱). قواعد فقهیة (چاپ سوم). تهران: عروج.
بحرانی، حسین بن محمد. (بی‌تا). الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع. قم: مجمع البحوث العلمیة.
ترحینی، محمد حسین. (۱۴۲۷). الزبدة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: دار الفقه للطباعة و النشر.
جزیری، عبدالرحمن و دیگران. (۱۴۱۹). الفقه علی المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت وفقاً لمذهب أهل البیت. بیروت: دارالثقلین.
حاجی ده‌آبادی، احمد. (۱۳۸۹). قواعد فقه جزایی (چاپ دوم). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۲۰). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
حلی سیوری، مقداد بن عبدالله. (۱۴۰۴). التنقیح الرائح لمختصر الشرائع. قم: کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
خراسانی، محمدکاظم. (۱۴۰۹). کفایة الاصول. قم: مؤسسة آل البیت.
خمینی، سید روح‌الله. (بی‌تا). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خوانساری، سید احمد. (۱۴۰۵). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع (چاپ دوم). قم: اسماعیلیان.
سبحانی، جعفر. (۱۴۱۵). الرسائل الأربع. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبحانی، جعفر. (۱۴۱۸). نظام القضاء و الشهادة فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبزواری، سید عبدالأعلی. (۱۴۱۳). مهذّب الأحکام (چاپ چهارم). قم: المنار.
سبزواری، محمدباقر. (۱۴۲۳). کفایة الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شهید اول، محمد بن مکی. (۱۴۱۰). اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة. بیروت: دار التراث و الدار الإسلامیة.
شهید اول، محمد بن مکی. (۱۴۱۴). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۳). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صدوق، محمد بن علی. (۱۴۱۳). من لایحضره الفقیه (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سید علی. (۱۴۱۸). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسة آل البیت.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷). المبسوط فی فقه الإمامیة (چاپ سوم). تهران: مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷الف). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ب). تهذیب الأحکام (چاپ چهارم). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
عبدالرحمن، محمود. (بی‌تا). معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة. بی‌جا.
علوی، سید جعفر و رضوانی، غلام‌حیدر. (۱۳۹۸). بررسی نظریه مشهور در شهادت بر شهادت. آموزه‌های فقه مدنی، ۱۱(۲۰).
فاضل لنکرانی، محمد. (۱۴۲۰). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة: القضاء و الشهادات. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
فرح‌زادی، علی‌اکبر و دیگران. (۱۴۰۰). امکان‌سنجی اثبات قذف از گذرگاه شهادت ثانوی: نگاهی به نظام حقوقی ایران، فقه شیعه و اهل سنت. مطالعات حقوقی، ۱۳(۱).
فضل‌الله، سید محمدحسین. (۱۴۲۶). البلوغ. بیروت: دار الملاک.
کاشف‌الغطاء، احمد بن علی. (۱۴۲۳). سفینة النجاة و مشکاة الهدی و مصباح السعادات. نجف: مؤسسه کاشف الغطاء.
گرجی، ابوالقاسم. (۱۳۷۹). تاریخ فقه و فقها. تهران: سمت.
گلپایگانی، سید محمدرضا. (۱۴۰۵). کتاب الشهادات. قم: بی‌نا.
مجلسی اول، محمدتقی. (۱۴۰۶). روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه (چاپ دوم). قم: کوشانپور.
مجلسی دوم، محمدباقر. (۱۴۰۶). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
محقق اردبیلی، احمد بن محمد. (۱۴۰۳). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
محقق داماد، سید مصطفی. (۱۴۰۶). قواعد فقه (چاپ دوازدهم). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق سبزواری، محمدباقر. (۱۴۲۳). کفایة الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مصطفوی، سید محمدکاظم. (۱۴۲۱). القواعد: مائة قاعدة فقهیة (چاپ چهارم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مظفر، محمدرضا. (۱۳۸۷). اصول الفقه (چاپ پنجم). قم: بوستان کتاب.
منتظری، حسینعلی. (بی‌تا). رساله استفتاءات. قم: بی‌نا.
موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم. (۱۴۲۷). فقه الحدود و التعزیرات (چاپ دوم). قم: مؤسسه النشر لجامعة المفید.
مؤمن، محمد. (۱۴۲۲). مبانی تحریر الوسیلة: کتاب الحدود. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (چاپ هفتم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد. (۱۴۲۵). الحاشیة علی الروضة البهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
هاشمی شاهرودی، سید محمود. (۱۳۸۲). فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل بیت. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت.
هندی، محمد بن حسن (فاضل هندی). (۱۴۱۶). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.