تحلیل جامع نقش‌های عملیاتی وکلای دادگستری در فرایندهای اجرایی عدالت ترمیمی: رهیافتی برای سیاست جنایی ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد، ایران.

2 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد، ایران

چکیده

نظام عدالت کیفری سنتی با چالش‌های عمیقی چون تورم جمعیت کیفری، نرخ بالای تکرار جرم و ناتوانی در ترمیم آسیب‌های واردشده به بزه‌دیدگان و جامعه دست‌وپنجه نرم می‌کند. در پاسخ به این بحران، عدالت ترمیمی به‌عنوان پارادایمی جایگزین یا مکمل، با تمرکز بر مسئولیت‌پذیری بزهکار، جبران خسارت بزه‌دیده و مشارکت فعال ذی‌نفعان در فرایند حل‌وفصل آثار جرم، اهمیت فزاینده‌ای یافته است. بااین‌حال، پیاده‌سازی مؤثر این رویکرد نیازمند نقش‌آفرینی فعالانۀ کنشگران نظام حقوقی، به‌ویژه وکلای دادگستری است. این مقاله، با اتکا بر یافته‌های عدالت ترمیمی و با روش توصیفی-تحلیلی مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای، به تحلیل نقش‌های عملیاتی وکلای دادگستری در مرحلۀ کاربست و اجرای فرایندهای عدالت ترمیمی در نظام حقوقی و سیاست جنایی ایران می‌پردازد. چهار نقش کلیدی برای وکلا شناسایی و تشریح می‌شود. مقاله استدلال می‌کند که هرچند نقش سنتی وکیل در نظام تقابلی ممکن است با فلسفۀ ترمیمی در تعارض باشد، اما بازتعریف هویت حرفه‌ای، کسب مهارت‌های نوین و ایجاد بسترهای مناسب قانونی، قضایی و آموزشی، می‌تواند این ظرفیت عظیم را در جهت ارتقای کارایی سازوکارهای ترمیمی موجود و حرکت به‌سوی سیاست جنایی انسانی‌تر و مؤثرتر در ایران فعال سازد. این تحلیل، راهکارهای عملی برای بهره‌گیری از پتانسیل وکلا در نهادینه‌سازی عدالت ترمیمی ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Operational Roles of Lawyers in the Implementation of Restorative Justice: An Approach for Iranian Criminal Policy

نویسندگان [English]

  • Ahmad Khodashenas 1
  • Hossein sanavi 2
1 PhD student in Criminal Law and Criminology, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 PhD student in Criminal Law and Criminology, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
چکیده [English]

Conventional criminal justice faces persistent difficulties, including prison overcrowding, high recidivism, and an inability to repair the harms suffered by victims and communities. Restorative justice has consequently gained importance as an alternative or complementary paradigm centered on offender accountability, victim reparation, and active stakeholder participation. Its effective implementation, however, requires the purposeful engagement of legal professionals, especially lawyers. Using a descriptive-analytical method and library sources, this article identifies four operational roles for lawyers in Iranian restorative processes: restorative facilitation, restorative-oriented representation, management and drafting of restorative agreements, and supervision of implementation. Although the adversarial identity of traditional advocacy can conflict with the cooperative philosophy of restoration, this tension is not insurmountable. Professional reorientation, specialized skills, ethical safeguards, and appropriate legal, judicial, and educational infrastructure can activate the considerable capacity of lawyers to improve existing restorative mechanisms and advance a more humane and effective criminal policy in Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • lawyer
  • restorative justice
  • criminal mediation
  • restorative facilitation
اردمه، ابوالفضل. (۱۴۰۳). نقش وکلای دادگستری در تحقّق، توسعه و اجرای گفتمان عدالت ترمیمی و جایگاه آن در سیاست جنایی ایران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد.
امامقلی‌زاده گاون، وحید. (۱۴۰۰). بررسی نقش وکیل در فرآیند دادرسی کیفری با تأکید بر سیاست جنایی. در سومین کنفرانس بین‌المللی فقه و حقوق، روانشناسی و علوم تربیتی در ایران و جهان اسلام.
حسینی چادگانی، سیده سارا. (۱۳۹۳). نقش وکیل در فرآیند سازشی- ترمیمی/ توافقی. در اولین همایش ملی وکالت، اخلاق، فقه و حقوق.
دندوراند فریزولی، ایوون و گریفیتز، کورت تی. (۱۳۹۰). کتاب راهنمای برنامه‌های عدالت ترمیمی (ترجمه عزیزالله سمیعی، چاپ اول). تهران: انتشارات صندوق کودکان سازمان ملل متحد.
دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۴۷). لغت‌نامه (زیر نظر محمد معین). تهران: شرکت چاپ.
زندی، روح‌الله. (۱۳۸۸). جایگاه دادرسی ترمیمی در حقوق کیفری ایران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، تهران.
زهر، هوارد. (۱۳۸۳). کتاب کوچک عدالت ترمیمی (ترجمه حسین غلامی، چاپ اول). تهران: مجد.
شیری، عباس. (۱۳۸۵). فرایندهای عدالت ترمیمی. مطالعات پیشگیری از جرم، (۱).
شیری، عباس. (۱۳۹۶). عدالت ترمیمی. تهران: میزان.
عباسی، مصطفی. (۱۳۸۲). افق‌های نوین عدالت ترمیمی در میانجی‌گری کیفری (چاپ اول). تهران: دانشور.
غلامی، حسین. (۱۳۸۵). عدالت ترمیمی (چاپ اول). تهران: سمت.
فرجیها، محمد. (۱۳۹۵). دانش‌نامه عدالت ترمیمی (مجموعه مقاله‌های همایش بین‌المللی عدالت ترمیمی و پیشگیری از جرم). تهران: میزان.
فروزش، روح‌الله. (۱۳۸۵). جایگاه عدالت ترمیمی در فقه اسلامی و حقوق ایران. تهران: خرسندی.
فرهمند، مجتبی. (۱۳۹۶). جلوه‌های عدالت ترمیمی در حقوق کیفری ایران (چاپ اول). تهران: میزان.
قانون آیین دادرسی کیفری. (۱۳۹۲). روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
قانون مجازات اسلامی. (۱۳۹۲). روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
گرشاسبی، اصغر. (۱۳۸۸). هنر و فن میانجی‌گری (چاپ اول). تهران: مهاجر.
نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین. (۱۳۸۲). از عدالت کیفری کلاسیک تا عدالت ترمیمی. مجله تخصصی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۲(۹ و ۱۰).