خوانشی نو بر شرط اجتهاد قاضی در ساحت تقنین (گذار از وظیفۀ تقنینی به وظیفۀ مجرد قضایی)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه حقوق، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، جامعه المصطفی العالمیه،قم،ایران.

چکیده

شرط اجتهاد قاضی در فقه اسلامی، از دیرباز محل بحث فقها و به‌تبع، وجود آن در عصر کنونی در نظام قضایی ایران، که بر پایۀ موازین اسلامی بنا نهاده شده است، خصوصاً با توجه به‏ندرتِ قضات مجتهد از یک سو و کثرت پرونده‌های مطروحه در محاکم دادگستری از سوی دیگر، مورد تشکیک واقع شده است. اجتهاد قاضی، که از سوی مشهور فقها ضروری دانسته شده، عمدتاً به استناد دو روایت می‌باشد: (1) معتبرۀ ابوخدیجه؛ و (2) مقبولۀ عمر بن‌حنظله. بر اساس نظر اینان، حکم صادره از سوی قاضی غیرمجتهد، با وجود مطابقت با موازین حق و حقیقت، نافذ نخواهد بود. در مقابل، عدۀ دیگری از فقها دلالت روایات مذکور بر اجتهاد قاضی را نپذیرفته و به پشتوانۀ اطلاقات برخی از آیات قرآن کریم، ملاک صحت و نفوذ حکم را مطابقت آن با موازین حق و حقیقت دانسته‌اند، هرچند این حکم از سوی قاضی مقلد صادر شده باشد. نگارنده، نظر مشهور فقها را در شرطیت اجتهادِ قاضی تأیید نموده، اما با بازخوانی ادلّۀ مذکور، این شرط را ناظر به جنبۀ «تقنینی» قاضی دانسته است، چه اینکه در زمان فقدان نهاد قانون‏گذاری، در دعوای مطروحه نزد قاضی، وی وظیفۀ استنباط حکم از ادلّۀ شرعی را نیز برعهده داشته است. اما امروزه با تشکیل نهاد قانون‏گذاری و منع قضات از تقنین، وظیفۀ قضات صرفاً معطوف به جنبۀ «قضایی» بوده و صحت انجام این وظیفه نیازمند اجتهاد نخواهد بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A New Reading on the Condition of Judicial Interpretation in the Realm of Legislation (Transition from Legislative Duty to Pure Judicial Duty)

نویسندگان [English]

  • Kazem Khosravi 1
  • Mostafa Ahmadifar 2
1 Department of Law, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
چکیده [English]

The condition of judicial ijtihad in Islamic jurisprudence has long been a topic of debate among jurists, and consequently, its existence in the current judicial system of Iran, which is based on Islamic standards, has been questioned, especially considering the rarity of ijtihad-qualified judges on one hand and the multitude of cases presented in the courts on the other. Judicial ijtihad, deemed essential by the prominent jurists, primarily relies on two narratives: 1. the reliable narration of Abu Khadija and 2. the acceptable narration of Omar ibn Hanthala. According to these scholars, the verdict issued by a non-ijtihad-qualified judge, despite being in accordance with the principles of truth and justice, would not be effective. Conversely, some other jurists have rejected the indication of these narratives regarding the necessity of a judge's ijtihad and have supported that the criterion for the validity and effectiveness of a verdict is its alignment with the principles of truth and justice, even if this verdict is issued by a following judge. The author affirms the opinion of the prominent jurists regarding the necessity of a judge's ijtihad, but upon re-examining the mentioned arguments, views this condition as related to the 'legislative' aspect of judicial rulings. Nowadays, with the establishment of a legislative body and the prohibition of judges from legislation, their duty is solely focused on the 'judicial' aspect And the correctness of fulfilling this duty will not require ijtihad.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ijtihad
  • judiciary
  • legislative aspect
  • judicial aspect

منابع

ابن‎ابی‌جمهور، محمد بن علی. (۱۴۰۳). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: سیدالشهداء.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (۱۳۹۵). کمال الدین و تمام النعمة. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (۱۴۰۳). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
آشتیانی، میرزا محمدحسن. (۱۴۲۵). کتاب القضاء. قم: زهیر.
ابن‎عصفور، حسین بن محمد. (بی‌تا). أنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع. قم: مجمع البحوث العلمیة.
تبریزی، جواد. (بی‌تا). أسس القضاء و الشهادة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
طباطبایی، سید علی بن محمد. (۱۴۱۸). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۳۷۶). الفصول المهمة فی أصول الأئمة. قم: معارف اسلامی امام رضا (ع).
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۲۲). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی (ره).
سبزواری، سید عبدالاعلی. (۱۴۱۳). مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: مؤسسة المنار.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم. (۱۴۱۴). تکملة العروة الوثقی. قم: داوری.
عراقی، ضیاءالدین. (۱۴۲۱). کتاب القضاء. قم: معارف اسلامی امام رضا (ع).
فیض کاشانی، محمد بن شاه‌مرتضی. (۱۴۰۶). الوافی. قم: مکتبة الامام امیرالمؤمنین علی (ع).
کاشف‎الغطاء، حسن بن جعفر. (۱۴۲۲). أنوار الفقاهة (کتاب القضاء). نجف: مؤسسه کاشف‎الغطاء.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
معرفت، محمد هادی. (بی‌تا). تعلیق و تحقیق عن أمهات مسائل القضاء. قم: مهر.
منتظری، حسینعلی. (۱۴۰۹). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة. قم: تفکر.
موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم. (۱۴۲۳). فقه القضاء. قم: بی‌نا.
خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۷۶). تنقیح الأصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. (۱۴۲۷). رسائل المیرزا القمی. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی..