انعکاس دموکراسی مشارکتی در رویه‌های زیست‌محیطی؛ در پرتو قواعد فقهی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه حقوق عمومی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 دانشیار، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده

حق به محیط‌زیست سالم، هم منعکس‌کنندۀ ارزش‌های متعالی همانند حق به حیات، حق سلامتی، حق به زندگی با استاندارد است و هم با پیش‌نیازهای تداوم حیات نسل حاضر و نسل‌های آینده مانند توسعۀ پایدار ارتباط تنگاتنگ دارد. امروزه، دموکراسی مشارکتی و مشارکت آگاهانه‌و ساختارمند مردم در تصمیم‌گیری‌های زیست‌محیطی اهمیت دارد و در این‌میان توسعۀ فرهنگ زیست‌محیطی از طریق مشارکت شهروندان و سازمان‌های مردم‌نهاد، یک روش کم‌هزینه، جامع و با پذیرش اجتماعی بالا است که می‌تواند با حمایت گسترده دولت، زمینه مناسبی برای حفاظت از محیط‌زیست کشور فراهم آورد. در این مقاله با روش توصیفی–تحلیلی بر این امر متمرکز می‌شویم که با تکیه بر دموکراسی و مدیریت مشارکتی، ضمن بررسی ظرفیت‌های شهروندان که در قالب «تکلیف عمومی»، بر نقش بازیگران غیر‌دولتی به‌عنوان حق بنیادین بار شده است؛ به این موضوع خواهیم پرداخت که پیچیدگی مسائل زیست‌محیطی مقامات دولتی را واداشته است که شهروندان را در اطلاعات زیست‌محیطی به‌منظور شکل‌دهی دانش جمعی در خصوص چالش‌های زیست‌محیطی سهیم نمایند. مهم‌ترین یافتۀ این پژوهش، ابتنای نظام حق‌های زیست‌محیطی بر دموکراسی مشارکتی است. لذا در این راستا، با توسل به راهکار مشارکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌های زیست‌محیطی می‌توان از مشارکت همگانی بهره‌مند گردید و با توسل به‌شیوه‌هایی از قبیل حق دسترسی به اطلاعات زیست‌محیطی، حق بر آموزش مسائل زیست‌محیطی و حق دادخواهی از جمله مجازات و جبران خسارات زیست‌محیطی استفاده کنند تا به اهداف خود به‌نحو مطلوب برسند و از جهات گوناگون به اصول و پایه‌های دموکراسی مشارکتی در حفاظت از محیط‌زیست دست یابند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Participatory Democracy in Environmental Practice in Light of Fiqhi Maxims

نویسندگان [English]

  • Atieh Khakshour-Nia 1
  • Mohammad Jalali 2
1 Department of Public Law, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Public Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The right to a healthy environment clearly reflects fundamental values such as life, health, and an adequate standard of living, and it is closely connected with sustainable development and with the interests of present and future generations. Contemporary environmental governance therefore requires informed, structured, and participatory public involvement. Citizen engagement and the activity of environmental non-governmental organizations together provide comparatively low-cost, comprehensive, and socially legitimate means of developing environmental culture and improving environmental protection. Using a descriptive-analytical method, this article accordingly examines participatory democracy as the foundation of environmental rights and analyzes the capacity of citizens and civil-society organizations as non-state actors. It further argues that the growing complexity of environmental problems obliges public authorities to share environmental information and to enable collective knowledge. Participation becomes truly effective through access to information, environmental education, meaningful involvement in decision-making, and access to justice, including remedies and compensation. These modern procedural rights also accord well with fiqhi maxims such as no harm, destruction, causation, and respect for property.

کلیدواژه‌ها [English]

  • participatory democracy
  • citizen participation
  • right to participate
  • environmental law
  • access to information
  • sustainable development
  • fundamental rights
  • human rights
احمدی تنکبانی، مهدی، شیخ‌الاسلامی کندلوسی، نادر و احمدی، مسعود. (۱۴۰۱). تحلیل محتوای کیفی عوامل موثر بر خط‌مشی‌گذاری عمومی در حوزه محیط‌زیست. مجلس و راهبرد، ۲۹(۱۱۱).
اسلامی، رضا. (۱۳۹۳). آموزش حقوق بشر (چاپ اول). تهران: مجد.
افتخار جهرمی، گودرز. (۱۳۸۲). حق بر محیط‌زیست با تاکید بر حق دسترسی بر اطلاعات زیست‌محیطی. در نخستین همایش حقوق محیط‌زیست ایران، تهران.
افتخار جهرمی، گودرز. (۱۳۸۸). حقوق بشر، محیط‌زیست و توسعه پایدار. تحقیقات حقوقی، (۵۰).
افتخاری‌زاده، فرهاد. (۱۳۸۲). ارائه مدلی جهت تربیت شهروندمداری در نظام آموزشی در هزاره سوم (رساله دکتری). دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران.
امامی قشلاق، محسن، هاشمی، سید محمد، محبی، محسن و رستمی، ولی. (۱۳۹۷). حق بر محیط‌زیست سالم در پرتو اصول فقهی و اخلاقی. پژوهش‌های اخلاقی، ۸(۳)، ۱۴۳-۱۵۷.
امیرارجمند، اردشیر. (۱۳۸۵). تقریرات درس حقوق بشر و محیط‌زیست (دوره کارشناسی ارشد حقوق محیط‌زیست، دانشگاه شهید بهشتی، دست‌نویس).
امینی، فرهاد و بحرینی، سید حسین. (۱۳۷۹). نقش سازمان‌های غیردولتی زیست محیطی در دست یابی به مشارکت مردمی به‌منظور حفاظت از محیط‌زیست در ایران. محیط‌شناسی، (۲۶).
انصاری، باقر. (۱۳۹۱). مبانی حقوق همبستگی. فصلنامه حقوق (مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی)، ۴۱(۴).
پارسا، علیرضا. (۱۳۷۷). محیط‌زیست و حقوق بشر. اطلاعات سیاسی و اقتصادی، (۱۴).
پورهاشمی، سید عباس و ارغند، بهاره. (۱۳۹۲). حقوق بین‌الملل محیط‌زیست (چاپ اول). تهران: دادگستر.
تیلا، پروانه. (۱۳۸۴). بسیج و محیط‌زیست: زمینه‌های قانونی حضور موثر در ارتقای امنیت اجتماعی. مطالعات بسیج، (۳۴).
جلالی، محمد و یاوری، اسدالله. (۱۳۹۹). درآمدی بر حقوق اساسی (چاپ اول). تهران: بنیاد حقوقی میزان.
جم، فرهاد. (۱۳۸۷). دسترسی به عدالت زیست محیطی: کاوشی در نظریه سمت و طرح دعاوی منفعت عمومی در ایالات متحده آمریکا. حقوق اساسی، ۷(۹).
حبیبی، محمدحسن. (۱۳۸۲الف). بررسی حق آگاهی مردم به عنوان یک حق اساسی. حقوق اساسی، ۱(۱)، ۶۵-۸۳.
حبیبی، محمدحسن. (۱۳۸۲ب). حق برخورداری از محیط‌زیست سالم به عنوان حق بشریت. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، (۶۰).
الحسینی المراغی، میرعبدالفتاح. (۱۴۱۷). العناوین الفقهیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
دانشگاه هاروارد. (۱۳۸۰). حقوق بین‌الملل محیط‌زیست (ترجمه سید فضل‌الله موسوی). تهران: میزان.
دشتی، علی. (۱۳۹۱). مدل مطلوب دموکراسی محلی در ایران در پرتو نظریه دموکراسی مشارکتی (رساله دکتری). دانشگاه شهید بهشتی، تهران.
رمضانی قوام‌آبادی، محمدحسین و جوادمنش، جواد. (۱۳۹۵). مطالعه تطبیقی گسترده مفهوم ذی‌نفع در اقامه‌ی دعوای زیست محیطی در حقوق ایران و اتحادیه اروپا. مطالعات حقوق عمومی، ۴۶(۴).
رمضانی قوام‌آبادی، محمدحسین و شفیق‌فرد، حسن. (۱۳۹۵). توسعه پایدار و حق بر محیط‌زیست سالم: چشم‌انداز نسل‌های آینده. سیاست جهانی، ۵(۱).
رمضانی قوام‌آبادی، محمدحسین. (۱۳۸۸). مشارکت و نقش زنان در حقوق بین‌الملل محیط‌زیست. مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، ۷(۳).
رمضانی قوام‌آبادی، محمدحسین. (۱۳۹۲). از ریو تا ریو در تکاپوی توسعه پایدار. تحقیقات حقوقی، (۶۲).
شمسایی، محمد. (۱۳۸۵). حقوق بین‌الملل اقتصادی. پژوهش حقوق و سیاست، (شماره مشخص نشده).
شهبازی، آرامش. (۱۳۸۹). توسعه‌ی پایدار یا پایداری توسعه در حقوق بین‌الملل. حقوق بین‌المللی بشر، ۲۷(۴۲).
شیلتون، دینا و کیس، الکساندر. (۱۳۹۶). کتابچه قضایی حقوق محیط‌زیست (ترجمه محسن عبداللهی، چاپ دوم). تهران: خرسندی.
صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۶۴). (ج. 3، چاپ اول). تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
ضیائی بیگدلی، محمدرضا. (۱۳۹۷). حقوق بین‌الملل عمومی. تهران: میزان.
طریحی، فخرالدین. (۱۹۸۵). مجمع البحرین. بیروت: دار و مکتبه الهلال.
غمامی، سید محمدمهدی، کدخدا مرادی، کمال و درخشان، داور. (۱۳۹۷). تعهدات حمایتی دولت در قبال سازمان‌های مردم‌نهاد زیست محیطی در نظام حقوقی ایران. پژوهشنامه حقوق اسلامی، ۱۹(۲).
فلاح‌زاده، علی‌محمد. (۱۳۸۶). نسبت حقوق شهروندی و حقوق بشر. مجله حقوقی دادگستری، (۵۸).
فهیمی، عزیزالله و مشهدی، علی. (۱۳۸۸). ارزش ذاتی و ارزش ابزاری در فلسفه محیط‌زیست؛ از رویکردهای فلسفی تا راهبردهای حقوقی. پژوهش‌های فلسفی کلامی، (۴۱)، ۱۹۵-۲۱۶.
فهیمی، عزیزالله و مشهدی، علی. (۱۳۹۳). اندیشه‌های حقوق محیط‌زیست (چاپ اول). قم: دانشگاه قم.
فیروزی، مهدی. (۱۳۸۴الف). حق بر محیط‌زیست. تهران: جهاد دانشگاهی.
فیروزی، مهدی. (۱۳۸۴ب). حق بر محیط‌زیست (پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق بشر). دانشگاه مفید، قم (منتشرشده توسط جهاد دانشگاهی).
قاری سید فاطمی، سید محمد. (۱۳۸۸). حقوق بشر در جهان معاصر (دفتر اول، چاپ دوم). تهران: شهر دانش.
قرشی، محمد بن احمد. (۱۳۶۷). آیین شهرداری (معلم القربه فی الامور الحسبه) (ترجمه جعفر شعار، چاپ سوم). تهران: علمی و فرهنگی.
کوشکی، غلامحسین. (۱۳۹۲). سازمان‌های غیردولتی از انفعال تا مشارکت رو به فعال در تعقیب دعوای عمومی (با نگاهی به قانون آیین دادرسی کیفری). پژوهش حقوق کیفری، (۴).
کیس، الکساندر و دیگران. (۱۳۹۲). حقوق محیط‌زیست (ترجمه محمدحسن حبیبی، ج. 3). تهران: دانشگاه تهران.
کیس، الکساندر و دیگران. (۱۳۹۸). حقوق محیط‌زیست (ترجمه محمدحسن حبیبی، ج. 1). تهران: دانشگاه تهران.
گروه صلح کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی یونسکو دانشگاه شهید بهشتی. (۱۳۸۹). حقوق زیست‌محیطی بشر (چاپ اول). تهران: دادگستر.
گلدینگ، مارتین پی. (بی‌تا). مفهوم حق (۱): درآمدی تاریخی (ترجمه محمد راسخ). تحقیقات حقوقی، (۲۵–۲۶)، ۱۹۶–۱۹۸.
لسانی، بهزاد و مشهدی، علی. (۱۳۹۷). حفاظت از محیط‌زیست توسط شهروندان و سازمان‌های مردم نهاد در چارچوب اصول هشتم (امر به معروف و نهی از منکر) و سی و چهارم قانون اساسی در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران. دانش حقوق عمومی، ۸(۲۱).
محسن‌زاده، احمد، ساعد، نادر و سمیعی، علی. (۱۳۸۸). حقوق محیط‌زیست: نظریه‌ها و رویه‌ها (چاپ اول). تهران: خرسندی.
مشهدی، علی. (۱۳۸۹). ترمینولوژی حقوق محیط‌زیست. تهران: خرسندی.
مشهدی، علی. (۱۳۹۰). تحول حق بر محیط‌زیست در حقوق عمومی مطالعه تطبیقی حقوق ایران و فرانسه (رساله دکتری). دانشگاه شهید بهشتی، تهران.
مشهدی، علی. (۱۳۹۲). حق بر محیط‌زیست سالم، الگوی ایرانی، فرانسوی. تهران: میزان.
مطهری، مرتضی. (۱۳۵۷). نظام حقوقی زن در اسلام (چاپ هشتم). تهران: خرسندی.
مظفریان، یلدا. (۱۳۹۹). تعامل حقوق بشر و حقوق محیط‌زیست در حمایت از حقوق مردمان بومی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه شهید بهشتی، تهران.
مولایی، یوسف. (۱۳۸۱). حق توسعه و جهان‌شمولی حقوق بشر. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، (۵۶).
مؤذن‌زادگان، حسن‌علی. (۱۳۷۷). حقوق دادخواهی و دفاع در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. دیدگاه‌های حقوق قضایی، (۹).
ناصری، هادی. (۱۳۹۲). نقش شهروندان در حفاظت از محیط‌زیست. روزنامه دنیای اقتصاد، (۳۰۶۷).
نجفی، محمدحسن. (بی‌تا). جواهر الکلام فی مسائل الحلال و الحرام (تحقیق شیخ عباس قمی قوچانی، ج.۳۷ و ۴۳، چاپ هفتم). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ویژه، محمدرضا. (۱۳۸۵). حق دسترسی به اطلاعات محیط‌زیست: بررسی حقوق بشر اروپایی. محیط‌شناسی، ۳۲(۴۰).
هداوند، مهدی و مشهدی، علی. (۱۳۹۱). اصول حقوق اداری در پرتو آراء دیوان عدالت اداری (چاپ دوم). تهران: خرسندی.
هلد، دیوید. (۱۳۶۹). مدل‌های دموکراسی (ترجمه عباس مخبر). تهران: روشنگران.