دوگانگی مالکیت؛ واکاوی تضاد مبانی فقهی با الزامات ثبت رسمی در انتقال اموال غیرمنقول

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فقه و اصول دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

3 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

4 دانش آموخته دکتری حقوق خصوصی دانشگاه تهران و استادیار جامعه المصطفی العالمیه نمایندگی گلستان، ایران.

چکیده

از چالش‌های اساسی نظام حقوقی ایران در حوزۀ ثبت و مالکیت اموال غیرمنقول، تعارض میان دو رویکرد فقهی و حقوقی در انتقال مالکیت ناشی از بیع است؛ رویکرد فقهی تحقق مالکیت را مبتنی بر ایجاب، قبول و رضایت متعاملان می‌داند، درحالی‌که رویکرد حقوقی بر الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول تأکید دارد. این پژوهش نشان می‌دهد این تعارض همچنان پابرجاست و در مواجهه با اسناد رسمی و عادی، اختلاف‌نظر حقوق‌دانان و رویۀ قضایی را دربارۀ شناسایی مالکیت به دنبال داشته است. این پژوهش به تبیین و تحلیل نسبت میان مبانی فقه امامیه و الزام به ثبت رسمی در انتقال اموال غیرمنقول می‌پردازد. همچنین، تصویب قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول توسط مجمع تشخیص مصلحت نظام، با وجود مغایرت با دیدگاه مشهور فقهی، نتوانسته تعارض میان نظام فقهیِ مبتنی بر ایجاب و قبول و نظام حقوقیِ ثبت‌محور را برطرف سازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد راه‌حل این تعارض، تفکیک میان صحت معامله در مرحلۀ ثبوت و قابلیت استناد آن در مرحلۀ اثبات است؛ بدین معنا که بیع از منظر فقهی با ایجاب، قبول و رضایت متعاملان صحیح است؛ اما از منظر حقوقی، ثبت رسمی برای قابلیت استناد در مراجع قضایی و حفظ نظم عمومی و امنیت معاملات الزامی است. این رویکرد، ضمن حفظ مبانی فقه امامیه، الزامات نظام حقوقی نوین را نیز تأمین کرده و از تعارضات عملی جلوگیری می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Duality of Ownership: An Analysis of the Conflict Between Jurisprudential Foundations and Official Registration Requirements in Immovable Property Transfer

نویسندگان [English]

  • Naser Nikkho Amiri 1
  • Ali Jahannian 2
  • Seiamak Qiasi Sarki 3
  • Mohsen Mahdian 4
1 Assistant Professor, Department of Fiqh and Usul, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
4 PhD in Private Law from the University of Tehran and Assistant Professor at Al-Mustafa International University, Golestan Representative Office, Iran.
چکیده [English]

One of the fundamental challenges of the Iranian legal system in the field of registration and ownership of immovable property is the conflict between two jurisprudential and legal approaches to ownership transfer by sale. The jurisprudential approach considers the realization of ownership to be based on offer, acceptance, and the consent of the contracting parties, while the legal approach emphasizes mandatory official registration of immovable property transactions. This study shows that this conflict persists and, in dealing with official and ordinary documents, has led to disagreement among legal scholars and in judicial practice concerning recognition of ownership. It explains and analyzes the relationship between the foundations of Imami jurisprudence and mandatory official registration in the transfer of immovable property. Moreover, approval of the Law on Mandatory Official Registration of Immovable Property Transactions by the Expediency Discernment Council, despite inconsistency with the prevailing jurisprudential view, has not resolved the conflict between the offer-and-acceptance jurisprudential system and the registration-based legal system. The findings indicate that the solution to this conflict is distinguishing between validity of the transaction at the stage of substantive validity and its enforceability at the stage of proof; that is, jurisprudentially, sale is valid through offer, acceptance, and consent of the contracting parties; legally, official registration is mandatory for enforceability before judicial authorities and for preserving public order and transaction security. This approach, while preserving Imami jurisprudence foundations, satisfies modern legal system requirements and prevents practical conflicts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • duality of ownership
  • jurisprudential foundations
  • official registration
  • property transfer
  • conflict between fiqh and law
  • enforceability
ابن ادریس حلی، محمد بن منصور. (۱۴۱۰). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: انتشارات اسلامی.
اردبیلی، سید عبدالکریم. (۱۴۲۳). فقه القضاء. بی‌جا: بی‌نا.
اقبالی افشار، شهاب. (۱۳۸۰). تفسیر و توضیح ماده ۲۲ قانون ثبت. مجله کانون سردفتران و دفتریاران، (۲۰).
انصاری، مرتضی. (۱۳۸۷). کتاب المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
بهجت، محمدتقی. (۱۴۲۸). استفتائات. قم: دفتر آیت‌الله بهجت.
تبریزی، جواد. (۱۳۹۹). ارشاد الطالب. قم: مهر.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۹۹). دانشنامه حقوقی. تهران: گنج دانش.
حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳). قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: انتشارات اسلامی.
حلی، نجم‌الدین. (۱۴۰۸). شرائع الاسلام. قم: اسماعیلیان.
خامنه‌ای، سید علی. (۱۴۲۰). اجوبة الاستفتائات (بالعربیة). بیروت: دار الاسلامیة.
خمینی، سید روح‌الله. (۱۴۲۱). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح‌الله. (۱۴۲۲). استفتائات. قم: انتشارات اسلامی.
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۳۷۷). مصباح الفقاهة. قم: داوری.
دفتری، احمد متین. (۱۳۷۸). آیین دادرسی مدنی و بازرگانی. تهران: مجد.
روحانی، محمدصادق. (۱۳۹۲). استفتائات قضایی. قم: کلبه شروق.
سبحانی، جعفر. (۱۴۱۸). رسالة فی تأثیر الزمان و المکان علی استنباط الاحکام. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
شعرانی، ابوالحسن. (۱۴۱۹). تبصرة المتعلمین فی احکام الدین. تهران: منشورات اسلامیه.
شهری، غلامرضا. (۱۳۹۷). حقوق ثبت اسناد و املاک. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
شهری، غلامرضا و خرازی، محمد. (۱۳۸۰). مجموعه نظرهای مشورتی اداره کل حقوقی تدوین قوانین قوه قضائیه در مسائل مدنی از سال ۱۳۶۳–۱۳۸۰. تهران: انتشارات روزنامه رسمی.
شهید اول، محمد بن مکی. (۱۴۱۷). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: انتشارات اسلامی.
شهید ثانی، زین‌الدین. (۱۴۱۳). مسالک الافهام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیة.
شهید ثانی، زین‌الدین. (۱۴۲۱). رسائل الشهید الثانی (ط- الحدیثة). قم: انتشارات اسلامی.
شهیدی، مهدی. (۱۳۸۵). مجموعه مقالات. تهران: مجد.
صفایی، سید حسین. (۱۴۰۰). حقوق مدنی. تهران: میزان.
صفی‌زاده، سروش. (۱۴۰۱). جایگاه ثبت در انتقال قراردادی اموال غیرمنقول در ایران؛ مطالعه تطبیقی با حقوق انگلستان، سوئیس و فرانسه. مجله حقوقی دادگستری، (۱۱۸).
طرابلسی، ابن‌براج. (۱۴۰۶). المهذب. قم: انتشارات اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷). الخلاف. قم: انتشارات اسلامی.
فاضل لنکرانی، محمدجواد. (۱۳۹۶). نسبت فقه و قانون (بیانات در نشست علمی مؤسسه مفتاح کرامت، ۳۰ فروردین).
فضل‌الله، محمدحسین. (۱۴۲۲). فقه الشریعة. بیروت: دار الملاک.
فیض کاشانی، محمد بن شاه‌مرتضی (ملامحسن). (بی‌تا). مفاتیح الشرائع. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
فیومی، احمد بن محمد. (بی‌تا). المصباح المنیر. قم: دار الرضی.
قاسمی، محسن. (۱۳۸۲). انتقال مالکیت در بیع. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
قمی، ابوالقاسم. (۱۳۷۱). جامع الشتات. تهران: کیهان.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۱). توجیه و نقد رویه قضایی. تهران: میزان.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۳). دوره مقدماتی حقوق مدنی؛ عقد و ایقاع. تهران: سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۵). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۶). عقود معین. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاشانی، سید محمود. (۱۳۵۴). نظریه تقلب نسبت به قانون (حیل). بی‌جا: بی‌نا.
کاشانی، سید محمود. (۱۳۸۵). قولنامه. ماهنامه قضاوت، (۴۲).
کاشف‌الغطاء، محمدحسین. (۱۳۵۹). تحریر المجلة. نجف: المکتبة المرتضویة.
کاظمی، جواد بن سعد. (بی‌تا). مسالک الافهام إلی آیات الاحکام. بی‌جا: بی‌نا.
کافی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۳). اصول کافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
گلپایگانی، سید محمدرضا. (۱۴۱۳). کتاب القضاء. قم: دار القرآن الکریم.
لطفیان، حسین. (۱۳۷۰). قولنامه. تهران: انتشارات روزنامه رسمی.
محقق داماد، سید مصطفی. (۱۳۹۸). نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق کرکی، علی بن حسین. (۱۴۱۴). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
محمدی، سام. (بی‌تا). نقدی بر رأی وحدت رویه شماره ۶۷۲-۱/۱۰/۱۳۸۳؛ نقش سند رسمی در معاملات اموال غیرمنقول. مجله حقوقی عدلیه، بی‌شماره.
منتظری، حسین‌علی. (۱۴۱۷). نظام الحکم فی الاسلام. قم: نشر سرایی.
میراحمدی‌زاده، مصطفی. (۱۳۸۰). رابطه فقه و حقوق. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
میرزای قمی، ابوالقاسم. (۱۴۲۸). رسائل. قم: انتشارات اسلامی.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد. (۱۴۱۵). مستند الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
نوبخت، یوسف. (۱۳۷۰). اندیشه‌های قضایی. تهران: کیهان.
هاشمی، سید احمد. (۱۳۷۳–۱۳۷۴). حقوق ثبت (جزوه درسی). تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
هاشمی شاهرودی، سید محمود. (۱۴۳۲). موسوعة الفقه الاسلامی المقارن. قم: مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
هوشمندی، سجاد و همکاران. (۱۴۰۲). مطالعه تطبیقی نظام انتقال مالکیت اموال غیرمنقول در حقوق ایران و آلمان. فصلنامه پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ۲۷(۳).