واکاوی نهاد عاقله به عنوان استثنایی بر قاعده «وزر» در فقه و حقوق

نوع مقاله : مقاله علمی ترویجی

نویسنده

کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی جامعۀ المصطفی العالمیه مشهد مقدس

چکیده

بحث مسئولیت عاقله از دوران قبل از اسلام وجود داشته و این موضوع همواره مورد توجه فقها و حقوقدانان بوده است. عاقله در اصطلاح فقهای شیعه و سنی همان عصبه است. عصبه عبارت است از خویشاوندان قاتل که همه مرد هستند. فقها و حقوقدانان مواردی از قبیل قتل خطایی محض، قتل عمد و شبه عمد توسط صبی و مجنون، قتل خطایی و عمد توسط شخص کور و چند مورد دیگر را که جمعاً شش مورد است از مصادیق مسئولیت عاقله دانسته و بر این باورند که مسئولیت عاقله یک حکم تکلیفی است نه حکم وضعی؛ یعنی ضمان در مرتبه اول بر عهده جانی است. در مورد این که آیا نظام عاقله هنوز هم وجود دارد یا خیر بین محققین اختلاف است. در خصوص این که مسئولیت عاقله، استثنایی بر قاعده «وزر» است یا خیر، دو دیدگاه وجود دارد و هر یک ادله‌ای را برای ادعای خود ذکر کرده‌اند. بازگشت دلایل دو طرف منوط به ماهیت دیه است. برخی ماهیت دیه را جزایی و برخی مدنی می‌دانند. ماهیت دیه نزد فقهای امامیه و حنفی جنبه جبران خسارت دارد، لذا قریب به اتفاق از مخالفین استثناپذیری «قاعده وزر» هستند.
 
برای دریافت اصل مقاله، از نورمگز و یا مگیران ، آدرس های زیر را کپی و در نوار آدرس مرورگر خود وارد نمایید:
مگیران:
 https://www.magiran.com/paper/1458784
نورمگز:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1199256

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Exploringthe Responsibility of ‘Āqilah as an Exception to the Rule of Wizr in Law and Jurisprudence

نویسنده [English]

  • Muhammad Reza Safari
M.A. in Criminal Law and Criminology, Al-Mustafa International University, Mashhad
چکیده [English]

Theresponsibility of ‘āqilah has been under consideration and argued by jurists and legal specialistssince before Islam.‘Āqilah is the same as ‘aṣabahamongShi'a and Sunni jurists, which means male agnates of a murderer (who are liable for the payment of blood money). According to jurists, ‘āqilah are responsibleinthe cases like: unintentional homicide, intentional homicide andquasi intentional homicide committed by a minor and insane, intentional andunintentional homicidecommitted by a blind etc.,sixcasesoverall. Jurists believe that responsibility of ‘āqilah is not a prescriptive law, rather it isa situational law which means the liability is on the shoulders of the murderer in the first place. It is disputed that whether this rule is in force now or not. There are two ideasamong scholars concerning that does this responsibility is an exception to the rule of wizr (doer is the only responsibleperson of a crime) or not, and bothgroups have somereasons for their opinions. However, the reasons of both parties turn back to the base of blood money, for some believe that it belongs to penal code while the others consider it of civil code. In the viewpoint of Shi'a and Hanafijurists,blood money is a way to compensation, thus most of them believe that the rule of wizris notcapable ofexception.

کلیدواژه‌ها [English]

  • āqilah
  • blood money
  • Shi'a jurisprudence
  • Hanafi jurisprudence
  • unintentional homicide
  • quasi intentional homicide
ü    قرآن کریم
ü    ابراهیم حسن، حسن(1964م)، تاریخ اسلام، چ7، النهضه المصریه، قاهره.
ü    ابن نجیم حنفی، زین الدین(بی‌تا)، البحررائق. ج24، چ2، دارالمعرفه، بیروت.
ü    بجنوردی، محمود موسوی(1366)، «دونکته از حقوق کیفری»، فصلنامه مطالعات حقوقی و قضایی، شماره 11 و 12.
ü    البیهقی(1354ش)، سنن‌الکبری، ج8،  چ1، دائرۀ المعارف نعمانیه حیدر آباد، هند.
ü    جصاص، ابی بکر(1428ق)، احکام القرآن، ج2، چ3، دارالکتب العلمیه، بیروت.
ü    جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر(1378)، ترمنولوژی‌حقوق، چ1، گنج‌دانش، تهران.
ü    جمال الدین، ابن منظور(2004م)، لسان العرب، ج11، چ3، دار صادر، بیروت.
ü    حرعاملی، محمدحسن(1379ق)، وسایل الشیعه، ج19، چ4، مکتبۀ الاسلامی، تهران.
ü    حصری، احمد(1413ق)، السیاسۀ الجزائیه، ج3، چ1،دارالجیل، بیروت.
ü    حلی، یوسف(1376ش)، مختلف الشیعه، ج9، چ1، مکتب الاعلام الاسلامی، قم.
ü    خزاعی، مجید(1386)، تحلیل فقهی حقوقی دیه، دانشگاه آزاد اسلامی، جیرفت.
ü    رجب قزامل، سیف(2012م)، العاقله فی الاسلام، مکتبه الوفا القانونیه، اسکندریه، مصر.
ü    زحیلی، وهبه(1431ق)، الفقه الاسلامی و ادلته، ج6و7، چ32، دارالفکر، دمشق.
ü    زراعت، عباس(1378)، شرح قانون مجازات اسلامی بخش دیات، چ4، ققنوس، تهران.
ü    زیدان، جرجی(1924م)، تاریخ تمدن الاسلامی، ج5، چ3، هلال، مصر.
ü    الشاذلی، حسن علی(1977م)، الجنایات فی الفقه الإسلامی، چ1، دار الکتاب الجامعی، قاهره.
ü    صالحی، فاضل(1376)، دیه یا مجازات مالی، چ2، دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
ü    طباطبایی، محمد حسین(1394ق)، المیزان فی تفسیر القرآن،چ2، دارالکتب الاسلامی، تهران.
ü    طوسی، محمد(1428ق)، المبسوط، چ2، نشر اسلامی، قم.
ü    محقق حلی، ابوالقاسم(1403ق)، شرایع الاسلام، چ2، دارالاضواء، بیروت.
ü    محمدعوض، عوض(1983م)، «نظریۀ العقل فی الفقه الشرعی»، مجموعه مقالات فقه پژوهشی، دفتر هشتم، فقه قضایی4.
ü    مرعشی شوشتری، محمد حسن(1373)، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، چ1، میزان، تهران.
ü    مرغینانی، برهان الدین(بی‌تا)، الهدایه، ج2، دارالنفائس، بیروت.
ü    موسوی خمینی، روح الله(بی‌تا)، تحریرالوسیله، چ2، نشر آداب، نجف.
ü    نجفی، محمد حسن(1981م)، جواهر الکلام. چ 7. داراحیاء التراث، بیروت.
ü    النص، احسان(1421ق)، قبائل العربیه، چ1، مؤسسۀ الرساله، بیروت.