سنجه‌های تشخیص مصلحت نظام از منظر فقه سیاسی اسلام

نوع مقاله : مقاله علمی ترویجی

نویسنده

عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه

چکیده

تشخیص مصلحت نظام که ریشه در فقه پویای اسلام دارد، جایگاه رفیعی را در ادبیات فقهی، حقوقی و سیاسی کشور به خود اختصاص داده است. مصلحت تشخیص داده شده آنگاه پراهمیت‌تر می‌شود که در پرتو آن حکم اولی شرعی جای خود را به احکام ثانوی می‌دهد. بر این اساس یکی از بایسته‌های اساسی تشخیص مصالح، ضابطه‌مندی و تعیین اصول حاکم بر این فرآیند است. فقدان اصول و ضوابطی که به منزله چهارچوب نظری و خط مشی این فرایند تلقی شود، ممکن است شائبه سیاست‌زدگی یا حاکم ساختن سلایق فردی یا گروهی اقدام مجمع تشخیص مصلحت نظام یا مجلس شورای اسلامی را در مقام تشخیص مصالح نظام در پی داشته باشد. در این مقاله با روش تحلیلی و توصیفی، پس از تبیین مفهوم مصلحت، مصلحت نظام و مراتب آن، سنجه‌هایی به عنوان بایسته‌های فقهی، حقوقی تشخیص مصلحت نظام پیشنهاد شده است تا در پرتو این اصول، مصالح نظام شناسایی شده و ضمن ضابطه‌مند شدن این فرآیند، هرگونه شبهه و شائبه سیاست‌زدگی و پیروی از سلیقه‌های شخصی را در این خصوص برطرف نماید. بدیهی است عدم رعایت این اصول دارای ضمانت اجرای حقوقی و قضایی خواهد بود.
 
برای دریافت اصل مقاله، از نورمگز و یا مگیران ، آدرس های زیر را کپی و در نوار آدرس مرورگر خود وارد نمایید:
مگیران:
 https://www.magiran.com/paper/1595079
نورمگز:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1199266

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The criteria of Expediency Discernment of the System from the perspective of Islamic political jurisprudence”

نویسنده [English]

  • Mohsen Malek Afzali Ardakani
Professor of Al-Mustafa International University
چکیده [English]

Expediency Discernment of the System which is rooted in the Shiite dynamic jurisprudence, has a high position in the jurisprudential, legal and political discourses of the Islamic Republic of Iran. The Discerned Expediency becomes more important when following it a primary religious decree is replaced by a secondary decree. Accordingly, one of the essential conditions in Expediency Discernment is being systematic and determination of the principles governing the process. Lack of principles and criteria to be considered as a theoretical framework and policy for the process, is likely to entail the misgiving about politicization or interference of individual or group interests in the work of the System Expediency Discernment Council and the Islamic Consultant Council (parliament) in discerning the Expediencies of the system. The present paper by an analytical and descriptive method, after explaining the definition of Expedience, Expedience of the System and its degrees has offered some criteria as the jurisprudential and legal necessities of Expediency Discernment in order to recognize under these principles the Expediencies of the System and in addition to regulating the process, eliminate any misgiving about politicization and following the personal tendencies in this field. It is obvious that ignoring these principles may entail legal and judicial sanctions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Expediency of the System
  • System Expediency Discernment Council
  • Criteria of Expediency Discernment
  • political jurisprudence of Islam
-   قرآن کریم(ترجمه آیت‌الله مکارم شیرازی)
-   نرم‌افزار جامع التفاسیر(مرکز کامپیوتری علوم اسلامی)
-   نهج‌البلاغه(ترجمه محمد دشتی)
-   ابن‌بابویه، محمدبن‌علی(1413ق) من لایحضره الفقیه، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
-   ابن منظور، محمد‌بن‌مکرم، لسان العرب، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
-   ارسطا، محمدجواد(1389)، تشخیص مصلحت نظام، چ2، تهران: کانون اندیشه جوان.
-   ایازی، محمدعلی(1386)، ملاکات احکام و شیوه‌های استکشاف آن، چ1، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
-   بزّا، عبدالنور(1961م/ 2008م)، مصالح الانسان، الطبعةالاولی، الولایات المتحده الامیرکیه: المعهد العالمی للفکر الاسلامی.
-   بحرانی، ابن میثم(1417ق)، شرح نهج البلاغه، ترجمه محمدی‌مقدم و نوایی، مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
-   البوطی، محمد سعید رمضان(1384)، ضوابط المصلحة فی‌الشریعه الاسلامیة، اصغر افتخاری، گام نو.
-   التمیمی الآمدی، عبدالواحد(1407ق)، غررالحکم و دررالکلم، بیروت: موسسۀ الاعلمی للمطبوعات.
-   توکلی، اسدالله(1384)، مصلحت در فقه شیعه و سنی، چ1، قم: مؤسسه امام‌خمینی.
-   البوطی، سعید رمضان(1384) مصلحت و شریعت، ترجمه اصغر افتخاری، تهران: گام نو.
-   جوادی آملی، عبدالله(1391) ولایت فقیه(ولایت فقاهت وعدالت)، قم: اسراء.
-   الحرانی، ابومحمدالحسن بن علی بن الحسین(1394ق)، تحف العقول عن آل الرسول]، قم: مکتبۀ بصیرتی.
-   حرعاملی، محمد بن حسن(1033- 1104ق)، (1409هـ.ق.) وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل‌البیت].
-   حسینی، ابوالقاسم(1388)، مقصدهای شریعت، چ1، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-   خسروپناه، عبد الحسین(1379)، گفتمان مصلحت در پرتو شریعت و حکومت، چ1، تهران: دانش و اندیشه معاصر.
-   خمینی، روح الله(1423ق)، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-   ــــــــــــــ(1415ق)، البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-   ــــــــــــــ، صحیفه امام، نرم افزار مرکز کامپیوتری علوم اسلامی نور.
-   خمینی، مصطفی،(1418ق) تحریرات فی الاصول، چ1، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-   خوانساری، جمال الدین محمد(1360ش) شرح غررالحکم و دررالکلم، چ3، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-   داور پناه، ابوالفضل(1375)، انوار العرفان فی تفسیر القران، چ1، تهران: انتشارات صدر.
-   دلشاد تهرانی، مصطفی(1385)، سیره نبوی «منطق عملی»، چ1، تهران: انتشارات دریا.
-   راسخ، محمد( 1387 )، حق و مصلحت، چ2، تهران: نشر نی.
-   سبحانی، جعفر(1370)، مبانی حکومت اسلامی، قم: مؤسسه علمی و فرهنگی سیدالشهدا}.
-   شرتونی، سعید(1403ق)، اقرب الموارد، چ1، قم: ‌مکتبة آیت‌الله مرعشی نجفی.
-   الشاطبی، ابراهیم بن موسی (2003م)،  الموافقات فی اصول الشریعة، تحقیق: عبدالله دراز، الطبعةالثالثة، بیروت: دارالکتب.
-   شهید اول، محمد بن مکی(1980م) القواعد و الفوائد فی ‌الفقه، تحقیق:  عبدالهادی حکیم، نجف: منتدی النشر.
-   شیرازی، مرتضی(بی‌تا)، شورا الفقها، بیروت: مؤسسۀ الفکر الاسلامیه.
-   شیرازی، محمد(1424ق)، تقریب القران الی الاذهان، چ1، بیروت: دار العلوم.
-   شیرازى حسینى، محمد(1413ق)، الفقه، القواعد الفقهیة، بیروت: مؤسسۀ امام‌رضا}.
-   صابری، حسین(1384)، فقه و مصالح عرفی، چ1، قم: انتشارات دفتر تبلیغات.
-   صرامی، سیف‌الله(1380)، احکام حکومتی و مصلحت، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام.
-   ــــــــــــــ(1383)، «درآمدی بر جایگاه مصلحت در فقه»، مجله قبسات، شم32.
-   طالقانی، محمود(1360)، پرتویی از قرآن، تهران: شرکت سهامی انتشار.
-   طبری‌آملی، محمدبن‌جریر(1385)، تاریخ طبری«تاریخ الرسل و الملوک»، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چ6، تهران: انتشارات اساطیر.
-   طوسی، ابوجعفر محمدبن‌حسن(1390ق)، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران: دارالکتاب الاسلامیة.
-   ــــــــــــــــــــــــــ(1365)، تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتاب الاسلامیة.
-   عاملی، ابراهیم(1360)، تفسیر عاملی، چ1، تهران: انتشارات صدوق.
-   علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر(1420ق)، تحریر الأحکام الشریعۀ علی مذهب الامامیه، تحقیق: شیخ ابراهیم بهادری، الطبعة الاولی، قم: مؤسسۀ امام‌صادق}.
-   ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1407ق)، نهج الحق و کشف الصدق، چ1، قم: مؤسسه دار الهجرة.
-   علیدوست، ابوالقاسم(1388)،  فقه و مصلحت، چ1، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-   ـــــــــــــــــــ(1384)، «فقه و مقاصد شریعت»، فقه اهل‌بیت]، ش41، سال یازدهم.
-   الغزالی، ابوحامدمحمدبن‌محمد(1413ق)، المستصفی من علم الاصول، چ1، بیروت: دار الکتب العلمیة.
-   الغزالی، ابو حامد(1988م)، شفاءالغلیل، الطبعةالاولی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
-   فراهیدی، خلیل بن احمد(1410ق)، کتاب العین، قم: مؤسسۀ الهجره،
-   قاضی‌زاده، کاظم(1384)، سیاست و حکومت در قرآن، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-   قرائتی، محسن(1383)، تفسیر نور، چ1، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
-   الکراجکی، محمدبن‌علی‌بن‌عثمان(1405ق)، کنز الفوائد، تحقیق عبدالله نعمه، بیروت: دار الاضواء.
-   کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب(1388ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
-   مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی(1404ق)، بحار الانوار، لبنان: مؤسسة الوفاء بیروت.
-   محقق قمی(میرزای قمی)، ابوالقاسم بن محمد حسن(بی‌تا)، القوانین فی الاصول، چاپ رحلی.
-   مصباح یزدی، محمدتقی(1392)، حقوق و سیاست در قرآن، نگارش: محمد شهرابی، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی.
-   مطهری، مرتضی(1384)، مجموعه آثار، قم: انتشارات صدرا.
-   مکارم شیرازی، ناصر و دیگران(1374)، تفسیر نمونه، چ1، تهران: دارالکتب الاسلامی.
-   معرفت، محمد هادی(1389)، ولایت فقیه، قم: مؤسسه فرهنگی.
-   نائینی، محمدحسین(1382) تنبیه الامة و تنزیه الملة، تصحیح و تحقیق:  جواد ورعی، چ1،‌ قم: بوستان کتاب.
-   نیشابوری، رضی‌الدین ابوجعفر محمد(1341ش) مکارم الاخلاق، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.