بررسی تطبیقی رشاء و ارتشاء در قوانین کیفری ایران، افغانستان، فقه امامیه و حنفی

نوع مقاله : مقاله علمی ترویجی

نویسنده

دانشجوی دکتری حقوق جزا و جر‌م‌شناسی جامعة المصطفی(ص) العالمیه، مشهد مقدس

چکیده

فساد اداری از جمله جرایم عمومی است که علاوه بر اختلال نظام اداری موجب به‌هم‌خوردن ساختار نظام اجتماعی، اقتصادی و مشروعیت حاکمیت می‌شود و نظام اخلاقی و ارزش‌های جامعه را مختل می‌کند. در این میان «رشاء» و «ارتشاء» به‌عنوان بارزترین مصداق فساد اداری آسیب‌های جبران‌ناپذیرتری در جامعه به وجود می‌آورد و هزینه‌های هنگفتی در حوزه‌های سیاست، اقتصاد، فرهنگ و روابط اجتماعی بر دوش جامعه تحمیل کرده و مانع رشد رقابت سالم و گسترش عدالت اجتماعی می‌شود؛ ازاین‌رو بحث از آن در شرایط موجود کشورهای جهان سوم به خصوص کشور افغانستان، لازم و ضروری می‌نماید، لذا نگاشته حاضر به بررسی ماهیت جرم رشوه، اقسام آن و اینکه آیا رشوه اختصاص به باب قضا دارد یا عام است، رشاء و ارتشاء جرم واحدند یا مستقل و سرانجام اینکه تکلیف مال الرشاء چیست و راهکارهای مبارزه با آن بر مبنای فقه و حقوق کدم‌اند، پرداخته است. پس از بحث و بررسی و مقایسه مباحث فقهی و حقوقی، برخی نتیجه‌های دست‌یافته عبارت‌اند از اینکه رشوه اختصاص به باب قضا ندارد، رشاء و ارتشاء هرکدام یک جرم مستقل است و مال الرشاء باید به صاحب آن برگردانده شود. در این نوشتار همچنین به تفاوت‌هایی که فقه با حقوق و نیز حقوق ایران با افغانستان در این موضوع دارد، پرداخته شده است.
 
برای دریافت اصل مقاله، از نورمگز و یا مگیران ، آدرس های زیر را کپی و در نوار آدرس مرورگر خود وارد نمایید:
مگیران:
 https://www.magiran.com/paper/1929292
نورمگز:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1493875

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The comparative study of giving and taking bribes from perspective of criminal laws of Iran and Afghanistan and Imamiah and Hanafi jurisprudence

نویسنده [English]

  • mohammad eesa amiri
چکیده [English]

Administrative corruption is one of the public crimes that in addition to disorder of the administrative system leads to collision of the structure of the social and economic system and legitimacy of the ruling regime, and hurts the moral system and values of the society. Giving and taking bribes as the most prominent examples of administrative corruption causes irreparable harms to the society and imposes heavy costs in the fields of politics, economy and culture of social relations on the society, and deters development of legal competition and spread of social justice. Therefore, studying it in the situations of the third world countries like Afghanistan is necessary. Hence the present paper studies the nature of bribery, types of bribery, whether bribery is confined to judgment or it is public, whether giving and taking bribes are a single crime or two separate crimes, what to do with the bribery money and what are the ways of fighting it according to the Islamic jurisprudence and the law? The paper after discussing the above mentioned issues has achieved some conclusions among which is that bribery is not confined to judgment, taking and giving bribes are two separate crimes and the bribery money should be returned to its owner. There are some differences among the Islamic jurisprudence and the law as well as the Afghan and Iranian laws.

کلیدواژه‌ها [English]

  • corruption
  • administrative corruption
  • administrative misfeasance
  • giving and taking bribes
قرآن کریم
نهج البلاغه
-  ابن أبی‌جمهور، محمد بن زین الدین(1405)، عوالی اللئالی، چ1،  قم، دار سید الشهداء}.
-  ابن ادریس حلّى، محمد بن منصور(1410 ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، چ2، قم، مؤسسه نشر اسلامی.
-  ابن‌بابویه، أبی‌جعفر محمدبن‌علی بن الحسین(1379)، معانی الأخبار، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.
-  ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ(1403ق)، الخصال، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.
-  ابن حزم، علی بن احمد(بی‌تا)، المحلی، بیروت: دارالفکر.
-  ابن حنبل، احمد،(بی‌تا)، مسند احمد، بیروت: دار صادر.
-  ابن‌عابدین، محمد امین(1415ق)، رد المحتار علی ‏الدر المختار، تحقیق: مکتب البحوث و الدراسات، بیروت: دارالفکر.
-  ابن منظور، محمد بن مکرم(1405ق)، لسان العرب، قم: نشر ادب حوزه.
-  ابن نجیم، زین‌الدین بن ابراهیم(1980م)، الاشباه و النّظائر، بیروت: دارالکتب العلمیه.
-  ـــــــــــــــــــــــــــــ(1418ق)، البحرالرائق شرح کنز الرائق فی فروع الحنفیه، تحقیق: زکریا عمیرات، بیروت: دار الکتب العلمیه.
-   اردبیلی، احمد(1403ق)، مجمع الفائدة والبرهان، تحقیق: اشتهاردی، عراقی و یزدی، قم: جامعه مدرسین.
-  اردبیلی، محمدعلی(1385)، حقوق جزای عمومی، چ9، تهران: میزان.
-  اصغری، سید محمد(1377)، بررسی حقوقی فقهی دو مسئله رشوه و احتکار، چ1، تهران: اطلاع.
-  اصفهانى(فاضل هندى)، محمد بن حسن(1416 ق)، کشف اللثام، چ1، قم: جامعه مدرسین.
-  افندی علاءالدین محمد بن أحمد(1995م)، حاشیه رد المحتارعلی الدرالمختار، بیروت: دارالفکر.
-  انصاری، شیخ مرتضی(1415ق)، کتاب المکاسب، چ1، قم: المؤتمر العالمی بمناسبة الذکرى المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الأنصاری.
-  آشتیانى، محمدحسن بن جعفر(1425 ق)، کتاب القضاء، چ1، قم: انتشارات زهیر.
-  باختر، سید احمد(1387)، ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری در آیینه قوانین و رویه قضایی، چ1، تهران: خرسند.
-  بحر العلوم، سید محمد(1362)، بلغة الفقیه، چ4 تهران: مکتب الصادق.
-  جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1388)، مبسوط در ترمنولوژی حقوق، چ4، تهران: گنج دانش.
-  حبیبی، نادر(1375)، فساد اداری(عوامل مؤثر و روش‌های مبارزه)، چ1، تهران: انتشارات وثوقی.
-  حر عاملی، محمد بن حسن(1414ق)، وسایل الشیعه، چ2، قم: آل البیت.
-   حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی(1413ق)، قواعدالاحکام، چ1، قم، موسسه النشر الاسلامی.
-  حلّى، نجم‌الدین، جعفربن‌حسن(1409ق)، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: انتشارات استقلال.
-  خمینی، روح‌الله(1390)، تحریر الوسیله، چ1، نجف اشرف: دار الکتب العلمیه.
-  دهخدا، علی‌اکبر(1377)، لغت‌نامه دهخدا، چ2، تهران: دانشگاه تهران.
-  ذاکر صالحی، غلامرضا(1388)، راهبرد مبارزه با فساد اداری، چ1، تهران: جنگل.
-  زمخشری، محمود(1407ق)، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، چ3، بیروت: دارالکتب العربی.
-  سبحانى، جعفر(1418ق)، نظام القضاء والشهادة فی الشریعة الاسلامیة الغراء، چ1، قم: مؤسسه امام صادق}.
-  سرخسی، شمس‌الدین(1986م)، المبسوط، چ1، بیروت: دار المعرفه.
-  سیوطی جلال‌الدین، 1416ق، تفسیرالجلالین، چ1، بیروت: مؤسسه النور للمطبوعات.
-  خویی، سید ابوالقاسم(1377)، مصباح الفقاهة، تقریر: محمدعلی توحیدی تبریزی، چ1 قم: داوری.
-  شبّر، سید عبدالله(1412ق)، تفسیر القرآن الکریم، چ1، بیروت: دارالبلاغة.
-  الشوکانی، محمد بن علی ابن محمد(1973)، نیل الاوطار، بیروت: دار الجیل.
-  طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم(1378ق)، تکملة العروة الوثقی، تهران: حیدری.
-  ــــــــــــــــــــــــــــــ(1423ق)، العروة الوثقی وتکملتها، چ1، قم: النشر الاسلامی.
-  طباطبایی، سید علی(1422)، ریاض المسائل، چ1، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
-   طباطبایی بروجردی، آقا حسین(1415)، جامع احادیث شیعه، تحقیق: اسماعیل معزی، قم: فرهنگ سبز.
-  طبرسی، فضل بن حسن(1372)، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، تهران: انتشارات ناصرخسرو.
-  طرابلسی، عبدالعزیز بن براج(1406ق)، المهذب، قم: جامعه مدرسین.
-  طریحی، فخرالدین(1408ق)، مجمع البحرین، تحقیق: سید احمد حسینی، چ2،  قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-  طوسی، محمد بن الحسن(1351)، المبسوط فی فقه الامامیه، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران: مکتب المرتضویه.
-  ـــــــــــــــــــــ(1409ق)، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق و تصحیح: احمد حبیب قصیر العاملی، چ1، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
-  عاملى، زین‌الدین بن على(1416 ق)، مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
-  فیومی، احمد بن محمد(1414ق)، المصباح المنیر، چ2،  قم: دار الهجره.
-  قمی، أبی‌جعفر محمد(صدوق)( 1403ق)، الخصال، تحقیق: علی اکبر غفاری قم: جامعه مدرسین.
-  کاشانی، ابوبکر مسعود(1409ق)، بدایع الصنائع، چ1، پاکستان: مکتبه حبیبیه.
-  الکحلانی، محمد بن اسماعیل(1960)، سبل‏السلام، چ4،  مصر: مطبعة مصطفى البابی الحلبی.
-  گلدوزیان، ایرج(1384)، بایسته‌های حقوق جزای عمومی، چ12، تهران: میزان،
-  مجلسی، محمدباقر(1403ق)، بحارالانوار، چ2، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
-   محقق بحرانی، یوسف بن احمد[بی‌تا]، الحدائق النّاضرة، تحقیق: محمدتقی ایروانی، قم: جامعه مدرسین.
-  محقق کرکی، علی بن حسین(1408ق)، جامع المقاصد، چ1، قم: مؤسسه آل البیت].
-  معین، محمد(1385)، فرهنگ معین، چ23، تهران: امیرکبیر.
-   نجفی، محمدحسن(1368)، جواهر الکلام، تحقیق: شیخ علی آخوندی، چ9، تهران: دار الکتب اسلامیه.
-  نراقی، احمد(1375)، عوائد الایام، چ1، مکتب اعلام اسلامی.
-  نورزاده، فرهاد(1389)، رشوه در حقوق کیفری ایران و اسلام،چ1، تهران: دانشور.
-  ولیدی، محمد صالح(1384)، جرایم علیه اموال و مالکیت، چ8، تهران: امیرکبیر.
-  الهیثمی، علی بن ابی بکر(1988م)، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت: دارالکتب العلمیه.
-  قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
-  قانون مبارزه علیه ارتشاء و فساد ادارى(افغانستان).
-  قانون جزاء(افغانستان1355).
-  کود جزا(افغانستان1396).
-  قانون مجازات اسلامی(ایران1392).
-  قانون تشدید مجازات مرتکبین اختلاس، ارتشاء و‏کلاهبرداری(ایران1367).
-  قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح(ایران1382).
-  قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی کشور(ایران).
-  قائمی،  محمدحسین، عوامل موثر در بروز جرایم و مفاسد اداری و شیوه های پیشگیری از آن، پرتال جامع علوم انسانی:  www.ensani.ir/fa/content/131070/default.aspx   
-  خواتی، محمد شفق، «نگاه جامعه‌شناختی به پدیده فساد اداری افغانستان»، shafaqnet.com