تحلیل فقهی و حقوقی «لیسانس اجباری» در موافقت‌نامه جنبه‌های تجاری حقوق مالکیت فکری

نوع مقاله : مقاله علمی ترویجی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد فقه و حقوق خصوصی دانشگاه شهید مطهری مشهد

2 استادیار تمام وقت دانشگاه آزاد مشهد

چکیده

قرارداد «لیسانس» یکی از قرارداد‌های انتقال فناوری در حوزه تجارت بین‌الملل است. این قرارداد به صورت ارادی و در بعضی موارد به ‌صورت اجباری منعقد می‌شود؛ در موافقت‌نامۀ «تریپس»(Trips) موارد صدور لیسانس اجباری بیان شده است. در این مقاله، موارد اجباری تحلیل و بررسی شده است و به امکان صدور لیسانس اجباری در حقوق ایران و فقه امامیه پرداخته می‌شود. لیسانس اجباری مخالف قاعده تسلیط در فقه است؛ بنابراین باید مبنای فقهی صدور لیسانس اجباری بیان شود. «اضطرار ملی»، «رویه ضد رقابتی»، «کار عمومی غیر تجاری» و «اختراعات وابسته» از موارد صدور لیسانس اجباری در موافقت‌نامه تریپس و حقوق ایران می‌باشد؛ با این تفاوت که در حقوق ایران، اضطرار ملی، تحت عنوان «حصول شرایط قهریه» از آن صحبت شده است و صدور لیسانس اجباری در مورد فناوری نیمه‌هادی‌ها برای استفاده عمومی غیر تجاری اجازه داده می‌شود.  لیسانس اجباری در موارد فوق را می‌توان در فقه بر اساس قاعده اضطرار، قاعده تقدیم اهم بر مهم، قاعده «لاضرر»، اختلال نظام، مصلحت و منفعت عمومی، صادر کرد.
 
برای دریافت اصل مقاله، از نورمگز و یا مگیران ، آدرس های زیر را کپی و در نوار آدرس مرورگر خود وارد نمایید:
مگیران:
 https://www.magiran.com/paper/1929300
نورمگز:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1493879

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The jurisprudential and legal analysis of compulsory license in Agreement on Trade-related Aspects of Intellectual Property Rights (TRIPS)

نویسندگان [English]

  • zahra movahedi 1
  • mojtaba zahedian 2
1
2
چکیده [English]

The license agreement is one of the contracts of technology transfer in the field of international trade. This agreement is issued voluntarily and in some cases compulsorily. The cases of granting compulsory license is expressed in TRIPS agreement. These cases and the possibility of granting compulsory license in the Iranian law and Imamiah jurisprudence are analyzed in this article. The compulsory license is against the rule of "Taslit" in Jurisprudence. Therefore, the jurisprudential basis of granting a compulsory license must be explained. "National emergency", "anti-competitive process", "non-trade public work" and "related inventions" are among the cases of issuing compulsory license in TRIPS agreement and the Iranian law with the difference that in  the Iranian law "national emergency" has been discussed under "attainment of forcible conditions" and granting compulsory license in the case of "semi-conductors technology" for non-trade public use is permitted. Compulsory license can be issued in the above cases in the Islamic jurisprudence based on rules of "emergency", "priority of the more important over important", "there is no harm in Islam", "disorder of the system" and "public interests."

کلیدواژه‌ها [English]

  • intellectual property rights
  • compulsory license
  • abuse of right
  • license
  • anti-competitive practices
-         ابن‌بابویه، محمد بن على(1413ق)، من لایحضره الفقیه‏، ج3، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى‏.
-         ابن منظور، محمد بن مکرم(1414ق)، لسان العرب، محقق/ مصحح: جمال‌الدین میردامادی، ج3، چ3، بیروت: دار الفکر.
-         انصاری، مرتضی(1415ق)، المکاسب المحرمه(ط- الحدیثه)، ج3، چ1، قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
-         ـــــــــــــــــ(بی‌تا)، فرائد الأصول‌، ج2، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
-         بجنوردی، حسن(1419ق)، القواعد الفقهیه، محقق/ مصحح: مهدى مهریزى و محمدحسن درایتى، ج1، چ1، قم: هادی.
-         بهبهانى، محمدباقر بن محمد اکمل(1424ق)، مصابیح الظلام‌، چ1، قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی‌.
-         جزائری مروج، محمدجعفر(1419ق)، هدی الطالب الی شرح المکاسب، ج1، چ1، قم: مؤسسه دارالکتاب.
-         حر عاملى، محمدبن‌حسن(1409 ق)،‏ وسائل الشیعه، ج25، چ1، قم‏: مؤسسة آل‌البیت}.
-         حکمت‌نیا، محمود(1386)، مبانی مالکیت فکری، چ1، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-         حکیم شفایی، شیوا (1388)، «مطالعه تطبیقی مجوز‌های اجباری و حق اختراع در حقوق ایران و معاهدات بین‌المللی»، مجله کانون وکلای دادگستری مرکز کرمانشاه، ش۲۲ و 23، ص: 129-104.
-         خمینى، روح الله(1424ق)، توضیح المسائل (محشى)، ج2، چ8، قم: انتشارات اسلامى.
-         ـــــــــ(بی‌تا)، کتاب البیع، ج3، چ1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره)‌.
-         ـــــــــ(1369)، صحیفه نور، ج20، چ1، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
-         خویى، ابوالقاسم(1352)، أجود التقریرات، ج2، چ1، قم: مطبعة العرفان‏.
-         رهبری، ابراهیم(1392)،حقوق انتقال فناوری، چ 1، تهران: سمت/ مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
-         سبحانى تبریزى، جعفر(1424 ق)، إرشاد العقول الى مباحث الأصول، گردآورنده: حاج عاملى، محمدحسین‏، ج3، چ1، قم: مؤسسه امام صادق}.
-         شمس ناتری، محمد ابراهیم و سعید عبدالله‌یار(1390)، حالت ضرورت و دفاع مشروع (مطالعه تطبیقی ادله، مبانی و شرایط)، چ1، تهران: مجد.
-         شهید اول، محمد بن مکی(1417ق)، الدروس الشرعیه فی فقه الإمامیه، ج2، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-         نجفی، محمد‌حسن(بی‌تا)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج21، چ7، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
-         صدر، محمد‌‌باقر(1417 ق)، بحوث فی علم الاصول، ج6، چ1، بیروت: الدار الاسلامیه.
-         علامه حلی، حسن بن یوسف(1425 ق)، نهایة الوصول الی علم الاصول، ج5، چ1، قم: موسسه امام صادق}.
-         علیدوست، ابوالقاسم(1388)، فقه و مصلحت، چ1، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-         عمید زنجانی، عباسعلی(1384)، فقه سیاسی، ج9، چ1، تهران: امیرکبیر.
-     فتحی‌زاده، امیر هوشنگ و وحید بزرگی(1383)، بایسته‌های الحاق به سازمان جهانی تجارت در زمینه حقوق مالکیت فکری، چ1، تهران: چاپ و نشر بازرگانی.
-         فیومى، احمد بن محمد(بی‌تا)،‌ المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، چ1، ‌قم: منشورات دار الرضی.
-         کلینى، محمد بن یعقوب(1429 ق)، کافی، ج10، چ1، قم: دارالحدیث.
-         محقق حلی، جعفر بن حسن(1408 ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ج3، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
-         محقق داماد، مصطفى(1406 ق)، ‌قواعد فقه‌،ج1، چ12، تهران: مرکز نشر علوم اسلامى.
-         ‌مرعشی شوشتری، محمد‌حسن(1373)، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج1‌، چ1، تهران: نشر میزان.
-         مصطفوی، محمدکاظم(1421 ق)، القواعد- مائة قاعدة فقهیة‌، چ4، ‌قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-   معین، محمد(1379)، فرهنگ فارسی، ج3، چ16، تهران، انتشارات امیرکبیر.
-         مکارم شیرازی، ناصر(1411 ق)، القواعد الفقهیة، ج1، چ3، ‌قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین}.
-         موسوی، هدی جعفریاسین(1433 ق)، الترخیص الاجباری باستغلال براءة الاختراع(دراسة مقارنه)، چ1، عمان: دارالصفاء.
-         میرحسینی، حسن(1387)، حقوق اختراعات، چ1، تهران: نشر میزان.
-         نورى، حسین(1408 ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج13 و 16، چ1، قم: مؤسسه آل البیت].
-         وکیلی‌مقدم، محمدحسین(1389)، توافقات ضد رقابت تجاری، چ1، تهران: نشر میزان/ کتاب همگان.
-          Abbott, Frederick M. & Van Puymbroeck, Rudolf V. (2005), Compulsory Licensing for Public Health: A Guide and Model Documents for Implementation of the Doha Declaration, first printing, Washington: D.C, World Bank.
-          DeRoo, Pier (2011), »Public Non-Commercial Use' Compulsory Licensing for Pharmaceutical Drugs in Government Health Care Programs«, Mich. J. Int'l L., vol 32, pp: 347-394.
-          Hilty, Reto M, Kung-Chung Liu (2014), Compulsory Licensing: Practical Experiences and Ways Forward, Verlag Berlin Heidelberg: Springer.
-          Ho, Cynthia  M. (2011), Access to Medicine in the Global Economy: International Agreements on Patents and Related Rights, USA: Oxford University Press.
-          Kongolo, Tshimanga (2008), Unsettled International Intellectual Property Issues, USA: Kluwer Law International.
-          Martin, Elizabeth A. (2003), A Dictionary of law, 5th ed, New York: Oxford University Press.          
-          Park, Jae Hun  (2010), Patents and Industry Standards, UK: Edward Elgar Publishing.
-          Pires de carvalho, Nuno (2010), The TRIPS Regime of Patent Rights, USA: Kluwer Law International.
-          United Nations Conference on Trade and Development (2005), International Centre for Trade and Sustainable Development, Resource Book on TRIPS and Development, USA: Cambridge University Press.
-          World Intellectual Property Organization (1997), Introduction to Intellectual Property: Theory and Practice, UK: Kluwer Law International.
-          http://www.investordictionary.com.
-          https://en.glosbe.com.
-          https://fa.wikipedia.org.