بررسی ماهیت و وضعیت حقوقی قرارداد خرید دِین با امعان نظر به موازین فقهی و مقررات بانکی

نوع مقاله : مقاله علمی ترویجی

نویسندگان

1 دانشگاه فردوسی مشهد

2 استادیار تمام وقت دانشگاه آزاد مشهد

چکیده

نهاد حقوقی خرید دِین در حقوق ایران به موجب مادۀ 98 قانون برنامه پنجم توسعه به طور رسمی در نظام حقوقی کشور مورد شناسایی قرار گرفته است. نهاد مذکور با پیشینه فقهی طولانی از نهادهای مورد اختلاف در فقه امامیه است. در مورد ماهیت و وضعیت حقوقی این نهاد بین فقهای امامیه اختلاف نظر شدید وجود دارد. اختلاف نظر مراجع و فقها در خصوص ماهیت و وضعیت حقوقی این نهاد، شبهاتی را در این خصوص مطرح کرده و نحوه استفاده از آن، همچنان محل اختلاف است. شناخت آثار این قرارداد و تفسیر روابط حقوقی طرفین آن منوط به توصیف حقوقی صحیح و شناخت دقیق وضعیت حقوقی آن می‌باشد. در خصوص ماهیت این نهاد حقوقی می‌توان گفت تا قبل از سال ۱۳۸۹ بیع تلقی می‌شد، ولی با تصویب قانون برنامه پنجم توسعه اگرچه از نظر تحلیلی بیع محسوب می‌شود، ولی به عنوان عقدی معین شناخته شده و احکام و آثار خاص برای آن در نظر گرفته شده است. در رابطه با وضعیت حقوقی این نهاد حقوقی پس از تجزیه و تحلیل اقوال مختلف فقهی این نتیجه حاصل شد که از بین اقوال مختلف فقهی، نظریه صحت مطلق قرارداد خرید دین، مبنای قانونگذار در پذیرش آن به‌عنوان یک ابزار مالی جدید در سیستم بانکی قرار گرفته‌است.
 
برای دریافت اصل مقاله، از نورمگز و یا مگیران ، آدرس های زیر را کپی و در نوار آدرس مرورگر خود وارد نمایید:
مگیران:
 https://www.magiran.com/paper/2048294
نورمگز:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1552718

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The study of the nature and legal status of contract of buying the debt considering the jurisprudential measures and banking rules

نویسندگان [English]

  • محمود عربشاهی کریز 1
  • mojtaba zahedian 2
1
2
چکیده [English]

The legal institution of “debt buying” in the Iranian law system is officially recognized by article 98 of the “fifth program for development law”. This institution with a long jurisprudential precedence is the subject of disagreements in Imamiah jurisprudence. There are serious disagreements about the nature and the legal status of the institution among the Imamiah jurists. These disagreements have led to some doubts about it, and the way of its application is still the subject of controversies. Knowing the consequences of the contract and interpretation of the legal relation between the parties are depending on the accurate legal description and true understanding of its legal status. As to the nature of this legal institution it can be said that it was known as “sale”, but after enacting of the “fifth program for development law” it is described as a definite contract with its special rules and results, although analytically it is still a sale. As to the legal status of the institution after analyzing the different jurisprudential ideas we concluded that the idea of absolute validity of the contract of buying of debt has been the basis of accepting it as a new monetary tool in the banking system by the lawmaker.

کلیدواژه‌ها [English]

  • buying of the debt
  • discount
  • banking law
) کتب
-  ابن ادریس حلی، محمد بن منصور بن احمد(1418ق)، السرائر الحاوی تحریر الفتاوی، ج۲، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-  امامی، سید حسن(۱۳۷۵)، حقوق مدنی، ج1، تهران: انتشارت اسلامیه.
-  ا‌مینی، علیرضا، آیتی سید محمدرضا(۱۳۸۷)، تحریرالروضۀ فی شرح‌اللمعۀ، ج1، چ13، تهران: سمت/ طه.
-  السان، مصطفی(۱۳۹۱)، حقوق بانکی، تهران: سمت.
-  آل‌عصفور بحرانی، یوسف بن ‌احمد بن ابراهیم(۱۴۰۵ق)،  الحدائق ‌الناضرۀ فی احکام ‌العترۀ ‌الطاهرۀ، قم: دفترانشارات اسلامی.
-  انصاری، مرتضی بن محمد امین(۱۴۱۰ق)، کتاب المکاسب، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
-  بندر ریگی، محمد(۱۳۷۵)،  المنجد، ج2، چ1، تهران: انتشارات ایران.
-  حر عاملی، محمد بن حسن(۱۴۰۹ق)، تفصیل وسائل الشیعۀ الی تحصیل مسائل الشریعۀ، قم: موسسه آل البیت:.
-  حلی(علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی(۱۴۱۳ق)،  قواعد الاحکام فی معرفۀ الحلال و الحرام، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-  ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ(۱۴۲۰ق)، تحریر الاحکام الشرعیۀ علی مذهب الامامیۀ، قم: موسسه امام صادق7.
-  ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ(۱۴۱۴ق)، تذکرۀ الفقها، قم: موسسه آل البیت:.
-  حلی(فخرالمحققین)، محمد بن حسن بن یوسف(۱۳۸۷)، ایضاح ‌الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم: اسماعیلیان.
-  حلی(محقق)، نجم‌الدین جعفر بن حسن(۱۴۰۸ق)، شرایع الاسلام فی المسائل الحلال و الحرام، چ2، قم: اسماعیلیان.
-  حسینی سیستانی، سید علی(1419ق)، المسائل المنتخبه العبادات و المعاملات، چ9، قم: دفترانتشارات اسلامی.
-  حسینی عاملی، سیدجواد بن محمد(۱۴۱۹ق)، مفتاح الکرامۀ فی شرح قواعد العلامۀ، ج5، قم: دفترانتشارات اسلامی.
-  حسینی عمیدی، سید عمید الدین(۱۴۱۶ق)، کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-  شبیری زنجانی، سید موسی(۱۴۳۰ق)، رساله توضیح المسائل، قم: سلسبیل.
-  طوسی، محمد بن حسن(۱۴۰۷ق)، الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-  طوسی، شیخ الطائفه ابی‌جعفر(۱۴۰۴ق)،  المبسوط فی فقه الامامیه، ج2، قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
-  عاملی جبعی، زین الدین بن علی(۱۴۱۰ق)،  الروضۀ البهیّۀ فی الشرح اللمعۀ ‌الدمشقیۀ، حاشیه کلانتر، ج۴، قم: کتابفروشی داوری.
-  عاملی کرکی، علی بن حسین(۱۴۱۴ق)، جامع ‌المقاصد فی شرح القواعد، ج5، چ2، قم: مؤسسۀ آل البیت:.
-  عاملی محمد بن مکی(۱۴۱۸ق)،  الدروس الشرعیۀ فی فقه الامامیۀ، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-  عبدالله امین، حسن(۱۳۶۷)، سپرده‌های نقدی و راه‌های استفاده از آن در اسلام، ترجمه محمد رخشنده، چ1، تهران: مؤسسه انتشارات امیر کبیر.
-  عمید، حسن(۱۳۵۵)، فرهنگ عمید، ج1، چ10، تهران: جاویدان.
-  فاضل موحدی لنکرانی، محمد(۱۴۲۶ق)،رساله توضیح المسائل، قم، [بی‌نا].
-  کاتوزیان، ناصر(۱۳۸۵)، حقوق مدنی، عقود تملیکی، بیع، اجاره، معاوضه، قرض، چ7، تهران: شرکت سهامی انتشار.
-  گرجی، ابوالقاسم(۱۳۷۵)، مقالات حقوقی، ج2، چ2، تهران: انتشارات دانشگاه.
-  مکی العاملی(شهید اول)(۱۳۷۹)، اللمعۀ ‌الدمشقیۀ،ترجمه و تبیین: محسن غرویان و علی شیروانی، چ14، تهران: دار الفکر.
-  مکارم شیرازی، ناصر(۱۴۲۷ق)، استفتائات جدید، چ2، قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب7.
-  معین، محمد(۱۳۶۰)، فرهنگ فارسی، ج1، چ14، تهران: مؤسسه انتشارات امیر کبیر.
-  مقدس اردبیلی، احمد بن محمد(۱۴۰۳ق)، مجمع الفائدۀ و البرهان فی ارشاد الاذهان الی احکام الایمان، قم: دفتر اتشارات اسلامی.
-  موسوی بجنوردی، سید حسن(۱۴۱۹ق)،  القواهد الفقهیه، قم: الهادی.
-  موسوی خوئی، سید ابوالقاسم(۱۴۰۹ق)، تفصیل وسائل الشیعۀ الی تحصیل مسائل الشریعۀ، قم: موسسۀ آل البیت:.
-  موسوی خمینی، سید روح الله(۱۴۲۲ق)، استفتائات، چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-   موسوی خمینی، روح الله(۱۴۲۱ق)، بیع، ج1، مؤسسۀ العروج.
-  ــــــــــــــــــــــ(بی‌تا)، تحریر الوسیله، ج2، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
-  موسویان، سید عباس(۱۳۸۶)،  احکام فقهی بانکدار بدون ربا، چ1، بازنگری حوزه نمایندگی ولی فقیه در بنیاد تعاون بسیج، [بی‌جا]: وثوق.
-  نجفی، محمد حسن بن باقر(بی‌تا)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، چ7، ج22، بیروت: دار الحیاء التراث العربی.
-  والی نژاد، مرتضی(۱۳۸۶)، مجموعه قوانین مقررات بانکی، چ1، تهران: مرکز آموزش بانکداری، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
ب) مقالات
-  کریمی‌، عباس و موسوی، اسماء(۱۳۹۰) «بیع اموال فکری»، مجله فقه ‌و مبانی‌ حقوقی‌ اسلامی، س44، ص: ۷۳-53.
- کریمی گلنار،بهمن و شیری،جمشید(۱۳۹۵)، «بررسی فقهی وحقوقی تنزیل اسناد و اوراق بهادار با تأکید برمقررات جدید بانکی»، فصلنامه اقتصاد و بانکداری اسلامی، ش۱۵، ص: 176-155.
- عقبائی، فاطمه و رجائی پور، مصطفی(۱۳۹۳) «بررسی مشروعیت خریددین(تنزیل اسناد و اوراق تجاری) در بانکداری اسلامی از منظر فقه امامیه»، فصلنامه تخصصی فقه و تاریخ تمدن، س9، ش37، ص: 95-76.
-  مبیّن، حجت و امیر حسینی، امین(۱۳۹۴)، «بررسی فقهی و حقوقی ماهیت تنزیل اسناد تجاری با تأکید بر مقررات بانکی کشور»، دوفصلنامه دانشنامه حقوق اقتصادی، س22، ش7، ص: 127-94.
- محقق داماد مصطفی و شیری، جمشید و قاسمی، فروغ(۱۳۹۵)، «خرید دین در نظام بانکداری اسلامی»، آموزه‌های فقه مدنی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ش13، ص: 28-3.
-  موسوی، باقر(۱۳۸۱)، «خرید و فروش دین(تنزیل)»، فصلنامه تخصصی اقتصاد اسلامی، س2، ش۷، ص: 88-75.
-  موسویان، عباس(۱۳۸۹)، «اعتبار در حساب جاری مشارکتی در بانکداری بدون ربا»، فصلنامه اقتصاد اسلامی ش9.
-  ملا کریمی، فرشته(۱۳۹۱)، «بررسی فقهی عقود مرابحه، خریددین و استصناع»، نشریه تازه‌های اقتصاد، ش133.
ج) پایان‌نامه
-  فرامرزی، ابراهیم(۱۳۸۷)، «انتقال مالکیت صنعتی از طریق قرارداد فروش»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی تهران.
-  ماندگار، مصطفی(۱۳۸۷)، «انتقال قرارداد تکنولوژی در حقوق تجارت بین الملل»، رساله دکتری دانشگاه تهران.