بازپژوهی درباره نظریه اجتهاد در تعزیر

نوع مقاله : مقاله علمی ترویجی

نویسنده

دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه تهران

چکیده

فقها بر اساس روایات باب تعزیر، این چنین رأی داده‌اند که «التَّعزیرُ بِمَا یَرَاهُ الإمَام» و آن را قاعده‌ای برای تعیین تکلیف در خصوص تعزیر یا عدم تعزیر گناهکار دانسته و طبق آن فتوا داده‌اند؛ حتی صراحتاً آورده‌اند که «التَّعزِیرُ إلَی اجتِهَادِ الإمَاِ». اما ضروری است در خصوص مراد روایات و رأی فقیهان درباره اجتهاد در تعزیر تأمل شود تا وجه افتراق آن با اجتهاد مصطلح به معنای تحصیل حجت برای حکم شرعی یا شناخت حکم شرعی روشن گردد. برای حل این مسئله، دو سؤال مطرح می‌شود؛ 1. آیا اجتهاد در تعزیر به معنای شناخت حکم شرعی یا تحصیل حجت برای آن است؟ 2. رابطه اجتهاد در تعزیر با عصمت امام معصوم7 چه می‌شود؟ روش تحقیق حاضر، کیفی است و با روش تبیینی این هدف را دارد تا با کشف دلایل اختلاف‌نظرهای مذکور و تحلیل مضمونی روایات و کلام فقیهان، مسئله پیش‌گفته مهم و کاربردی درخصوص مجازات‌های تعزیری را حل نماید. روش گردآوری اطلاعات نیز کتابخانه‌ای است. بر اساس نتایج، در روایات و کلام فقها، اختلافی در اجتهادی‌بودن تعزیر نیست، زیرا بعضی به  آن، تصریح و برخی به ‌آن اشاره کرده‌اند. در این‌مقاله، استدلال می‌شود که اجتهاد در تعزیر، به ‌معنای اجتهاد مصطلح(شناخت حکم شرعی یا تحصیل حجت برای آن) نیست، بلکه مراد، تشخیص با لحاظ مصلحت است که فقیهان بر آن اتفاق ‌نظر دارند. مؤید این نتیجه، روایات و کلام فقیهان است که در آن‌ها به اجتهادی‌بودن تعیین مقدار جزیه، رضخ، قیمت عبد و... به  معنای تشخیص با لحاظ مصلحت، تصریح شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Research on Theory of Ijtihad in Ta'zir

نویسنده [English]

  • mohammad.ali tablebi ashtiani
PhD in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, University of Tehran
چکیده [English]

the jurists have voted that "Al-Taziri al-Ijtihade al-Amami". But it is necessary to know the meaning of "ijtihad in ta'zir" in order to distinguish it from the term ijtihad in the sense of acquiring jurisprudence for the Shari'a ruling or knowing the Shari'a.
Research Questions: 1- Does ijtihad in ta'zir mean knowing the Shari'a law or acquiring it? 2- What is the relationship between ijtihad in Ta'zir and the infallibility of the infallible Imam(AS)?
According to the results, in the traditions and the sayings of the jurisprudents, there is no transgression in the ijtihadism of Ta'zir, as some have stated it, some have pointed it out. In this essay, it is argued that ijtihad in ta'zir does not mean ijtihad in terms of (knowledge of the law or acquiring jurisprudence for it), but rather, the expediency of the jurisprudence. Confirmation of this result is the narrations and the words of the jurisprudents in which the ijtihadites have been determined to determine the amount of Jizah, Raza, Abdul's price, etc. in the sense of expediency.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ta'zir
  • ijtihad
  • ijtihad in ta'zir
  • expediency
  • قرآن کریم

    • ابن‌ادریس، محمد(1410ق)، السرائر‌، ج3، قم: انتشارات‌اسلامی.
    • ابن‌منظور، محمد(1414ق)، لسان ‌العرب‌، ج3 و 4، بیروت: دارالفکر.
    • ابن‌زهره، حمزه(1417ق)، الغنیة، قم: انتشارات امام‌صادق7‌.
    • اردبیلى، احمد(1403ق)‌، مجمع الفائده‌، قم: انتشارات‌اسلامى‌.
    • اردبیلى، سید عبدالکریم(1427ق)، فقه‌ الحدود و التعزیرات‌، قم: المفید.
    • تبریزى، جواد(بی‌تا)، أسس القضاء‌، قم: دفتر مؤلف‌.
    • تمیمی، عبدالواحد(1410ق)، غرر الحکم، قم: دارالکتاب ‌الإسلامی‏.
    • جزرى، ابن‌اثیر(بی‌تا)، النهایة‌، قم: اسماعیلیان‌.
    • جوهرى، اسماعیل(1410ق)، الصحاح‌، بیروت: دارالعلم.
    • حایرى ‌طباطبایی، سیدعلى(1418ق)‌، ریاض، قم: آل ‌البیت:.
    • حر عاملی، محمد(1409ق)، وسائل الشیعه، قم: آل ‌البیت:.
    • حلی(جمال‌الدین)، احمد(1407ق)، المهذب، قم: انتشارات ‌اسلامى‌.
    • حلی(شمس‌الدین)، محمد(1424ق)، معالم ‌الدین، قم: انتشارات امام صادق7.
    • حلی(علامه)، حسن(1410ق)، إرشاد الأذهان، قم: انتشارات ‌اسلامى.
    • ـــــــــــــــــ(1420ق)، تحریر الأحکام، قم: انتشارات امام ‌صادق7.
    • ـــــــــــــــــ(1414ق)، تذکرة الفقهاء، قم: آل ‌البیت:.
    • ـــــــــــــــــ(1414ق)، قواعد، قم: انتشارات ‌اسلامى‌.
    • ـــــــــــــــــ(1412ق)، منتهى‌المطلب، مشهد: مجمع‌البحوث.
    • حلی(فخرالمحققین)، محمد بن ‌حسن(1387ق)، إیضاح الفوائد، قم: اسماعیلیان‌.
    • حلى(محقق)، جعفر(1408ق)، شرائع، قم: اسماعیلیان‌.
    • حمیرى، نشوان(1420ق)، شمس ‌العلوم‌، بیروت: دارالفکر.
    • خراسانی، محمدکاظم(1430ق)، کفایة، قم: نشراسلامی.
    • خمینى، سید روح‌اللّه(بی‌تا)، تحریر الوسیله، قم: دارالعلم.
    • خویى، سید ابوالقاسم(1422ق)، مبانی تکملۀ ‌المنهاج‌، قم: الخوئی.
    • سبزوارى، سید عبد الأعلى(1413ق)‌، مهذّب الأحکام، قم: المنار.
    • سید مرتضى، على(1405ق)، رسائل، قم: دارالقرآن.
    • شهید اول، محمد(1414ق)، غایۀ ‌المراد، قم: تبلیغات‌اسلامى.
    • شهید ثانى، زین‌الدین(1410ق)‌، الروضۀ ‌البهیه، قم: داورى‌.
    • ــــــــــــــــــ(1413ق)، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، قم: المعارف الإسلامیة‌.
    • صادقی، محمدهادی و جواد ریاحی(1395)، «اجتهاد تعزیر؛ مبنای اعمال مجازات‌های محدودکننده آزادی در فقه جزایی»، پژوهش‌های فقهی، ش2، ص312ـ289.
    • صدوق، محمد(1413ق)‌، من ‌لایحضره ‌الفقیه‌، قم: انتشارات ‌اسلامى.
    • صیمرى، مفلح(1420ق)، غایة المرام‌، بیروت: دارالهادی.
    • طوسى، محمد(1417ق)، الاجتهاد و التقلید، قم: ستاره.
    • ــــــــــــــ(1390ق)‌، الاستبصار، تهران: دارالکتب‌ الإسلامیه‌.
    • ــــــــــــــ(1407ق)‌، الخلاف‌، قم: انتشارات ‌اسلامى.
    • ــــــــــــــ(1387ق)، المبسوط‌، قم: المکتبة ‌المرتضویه.
    • ــــــــــــــ(1400ق)، النهایه‌، بیروت: دارالکتاب‌العربی‌.
    • ــــــــــــــ(1407ق)‌، التهذیب، تهران: دارالکتب‌الإسلامیه‌.
    • فاضل ‌اصفهانى، محمد(1416ق)، کشف ‌اللثام‌، قم: انتشارات‌اسلامى.
    • فیض، محمد محسن(1406ق)، الوافی‌، اصفهان: امیرالمؤمنین7.
    • ــــــــــــــــــ(بی‌تا)‌، مفاتیح‌ الشرائع‌، قم: نجفی.

    کلینى، محمد(1407ق)، الکافی، تهران: دارالکتب