تأملی بر دیدگاه مشهور فقیهان دربارۀ نحوۀ جبران خسارت ازبین‏رفتن حس چشایی (بر پایۀ مسلمات فقهی و آناتومی حس چشایی با تأکید بر مادۀ ۶۹۵ ق.م.ا)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

2 دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

چکیده

مشهور فقیهان امامیه از بین بردن حس چشایی دیگری را موجب ثبوت دیه کامل یک انسان دانسته و معدودی از ایشان این نوع جنایت را سبب تحقق ارش اعلام داشته­اند. با توجه به عدم وجود دلیل خاص فقهی برای ثبوت دیه­ی مقدّر در ازای ازاله حس چشایی، مشهور فقیهان به عمومات و اطلاقات اولیه وارد در باب دیه اعضا همچون روایت محمد بن سنان و هشام بن سالم تمسک جسته­اند، اما نظریه­ی رقیب، ادعای مذکور را از رهگذر تبادر و انصراف- به عنوان علامت­های اصول فقهی کشف معنای حقیقی- مورد نقد قرار داده و تحقق ارش در ازاله حس چشایی را به اثبات رسانده­اند. سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که قول مشهور فقیهان مبنی بر تعلق دیه کامل در ازاله­ی حس چشایی، تا چه میزان با مبانی فقهی سازگاری دارد؟ پژوهش حاضر که به شیوه توصیفی-تحلیلی و با اتکا به ابزار کتابخانه­ای صورت گرفته، ضمن رد تبادر معنای اعضای فیزیکی از روایات مربوط به دیه اعضا و عدم پذیرش انصراف واژگان کلیدی موجود در آن روایات از جنایات وارد بر منافع، به این نتیجه دست یافت که دقت در آناتومی حس چشایی و مسیر تحقق این حسّ و نیز تأمل در عبارت «منه إثنان» در روایات مورد اشاره، تحقق ارش در مورد از بین بردن حسّ چشایی را ثابت دانسته و قول مشهور فقیهان مبنی بر ثبوت دیه کامل را در گسست با فتوای ایشان به ثبوت یک­سوم دیه در فرض قطع زبان شخص لال، می­داند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Reflection on the Dominant View of Jurists Regarding Compensation for the Loss of the Sense of Taste (Based on Established Principles of Islamic Jurisprudence and the Anatomy of Taste, with Emphasis on Article 695 of the Islamic Penal Code)

نویسندگان [English]

  • Amin Soleyman Kolvanaq 1
  • Ahmad Murtazi 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tabriz, Tabriz, Iran (Corresponding Author)
2 Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده [English]

   The majority of Imāmī jurists have considered the destruction of another person’s sense of taste as warranting the full mlood money or al-dīya (Arabic: الدیة, the financial compensation for homicide and injuries) of a human being, while a minority have deemed such an act to entail the imposition of ʾarsh (Arabic: أرش, indemnity). In the absence of a specific fiqhī proof establishing a prescribed dīya for the elimination and loss of the sense of taste, the majority of jurists have relied on the general and absolute primary texts related to the diya of body parts, such as the narrations of Muḥammad b. Sinān and Hishām b. Sālim. However, the opposing view has critiqued the aforementioned claim through the lens of tabādur (immediate comprehension) and inṣirāf (contextual restriction)—as indicators in the principles of jurisprudence for discerning the true meaning—and has established the realization of ʾarsh (compensation) for the loss of the sense of taste. The central question of this study is the extent to which the dominant juristic opinion—that a full dīya is owed for the elimination of the sense of taste—is compatible with foundational fiqhī principles. This research, conducted through a descriptive-analytical method and based on library sources, rejects the presumption (tabādur) that physical limbs are necessarily understood in the relevant riwāyāt on bodily dīya, and also does not accept the inṣirāf of key terms in these narrations from injuries affecting sensory functions (manāfiʿ). The study concludes that a close examination of the anatomy of taste and its neural pathways, along with reflection on the phrase minhu ʾithnān (Arabic: مِنْهُ إثثْنان) in the cited narrations, supports the conclusion that ʾarsh is the appropriate ruling for the destruction of the sense of taste. Furthermore, the dominant view asserting the obligation of full diyah conflicts with the jurists’ own fatwā stipulating one-third dīya in the case of cutting off the tongue of a mute individual.

کلیدواژه‌ها [English]

  • diyat al-dhawqīyah (taste diyah)
  • ʾarsh
  • tabādur
  • inṣirāf
  • anatomy of taste
ابن‌غضائرى، احمد. (1422ق). رجال ابن الغضائری کتاب الضعفا. (سید محمدرضا حسینی، محقق). قم: دارالحدیث.
اردبیلى، احمد. (۱۴۰۳ق). مجمع الفائده و البرهان. (آقا مجتبى عراقی، علی پناه اشتهاردی، آقا حسین یزدی اصفهانی، محققان). قم: دفتر انتشارات اسلامى.
اسدى حلّى، جمال‌الدین احمد. (۱۴۱۰ق). المقتصر من شرح المختصر. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
ای هال، جان. (۲۰۱۰). فیزیولوژی پزشکی گایتون. (فرخ شادان، مترجم). تهران: انتشارات چهر.
آخوند خراسانی، محمدکاظم. (۱۴۰۹ق). کفایه الاصول. قم: موسسه آل البیت.
بادکوبه‌ای، شیخ صدرا. (۱۴۱۵ق). هدایه الأصول فی شرح کفایه الأصول. (حیدرعلی مدرسی بهسودی، مقرر). قم: المطبعه العلمیه.
تبریزى، جواد. (۱۴۲۸ق). تنقیح مبانی الأحکام - کتاب الدیات. تهران: دار الصدیقه الشهیده.
جزائرى، عبدالله. (بی‌تا). التحفه السنیه فی شرح النخبه المحسنیه. تهران: محقق کتاب.
حائرى، سید علی طباطبایى. (۱۴۱۸ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل البیت.
حرّ عاملى، محمد. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت.
حسینی خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۹۳). درس خارج فقه، جلسه اول، اردیبهشت ماه.
حسینى روحانى، سید صادق. (۱۴۱۲ق). فقه الصادق علیه السلام. قم: دار الکتاب.
حسینى عاملى، سید جواد. (بی‌تا). مفتاح الکرامه فی الشرح قواعد العلامه. بیروت: دار إحیا التراث العربی.
حکیم، سید محمد سعید. (۱۴۱۵ق). منهاج الصالحین. بیروت: دار الصفوه.
حلبى، ابن‌زهره. (۱۴۱۷ق). غنیه النزوع إلى علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
حلّى، حسن بن علی. (۱۳۸۳ق). رجال ابن داود. تهران: دانشگاه تهران.
حلّى، شمس‌الدین محمد. (۱۴۲۴ق). معالم الدین. قم: مؤسسه امام صادق.
حلّى، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ق). إیضاح الفوائد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
حلّى، یحیى بن سعید. (۱۳۹۴ق). نزهه الناظر فی الجمع بین الأشباه و النظائر. قم: منشورات رضى.
خوانسارى، سید احمد. (۱۴۰۵ق). جامع المدارک (چاپ دوم). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
الرملی، شمس‌الدین محمد. (۱۴۰۴ق). نهایه المحتاج إلى شرح المنهاج. بیروت: دار الفکر.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۹). کلیات علم الرجال. (مسلم قلی‌پور، گردآورنده). قم: قدس.
سبحانی، جعفر. (۱۳۹۱/۰۹/۱۸، ۱۹ و ۱۵). درس خارج فقه.
سبحانی، جعفر. (۱۴۱۹ق). اصول الحدیث و احکامه فی علم الدرایه (چاپ دوم). قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبزواری، سیدعبدالاعلی. (۱۴۱۳ق). مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: مؤسسۀ المنار.
سیورى حلّى، مقداد. (۱۴۰۴ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: کتابخانه مرعشی.
شبیرى زنجانى، سیدموسی. (۱۴۱۹ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسه رأى‌پرداز.
شوشتری، محمدتقی. (۱۴۰۶ق). النجعه فی شرح اللمعه. تهران: کتابفروشی صدوق.
شهید اول، محمد بن مکی. (۱۴۱۴ق). غایه المراد فی شرح نکت الارشاد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
صدر، محمدباقر. (۱۴۱۸ق). دروس فی علم الاصول (چاپ پنجم). قم: موسسه النشر الاسلامی.
صدوق، محمد. (۱۴۱۳ق). من لا یحضره الفقیه (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامى.
صیمرى، مفلح. (۱۴۲۰ق). غایه المرام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار الهادی.
طوسى، ابن‌حمزه. (۱۴۰۸ق). الوسیله إلى نیل الفضیله. قم: انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشى نجفی.
طوسى، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ق). المبسوط (چاپ سوم). تهران: المکتبه المرتضویه.
طوسى، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق). تهذیب الأحکام (چاپ چهارم). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
طوسى، محمد بن حسن. (۱۴۲۷ق). رجال الشیخ الطوسی (چاپ سوم). قم: دفتر انتشارات اسلامى.
عاملى، زین‌الدین بن على. (۱۴۱۴ق). حاشیه الارشاد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
علامه حلّى، حسن بن یوسف. (۱۳۸۱ق). خلاصه الأقوال فی معرفه الرجال (چاپ دوم). نجف: منشورات المطعبه الحیدریه.
علامه حلّى، حسن بن یوسف. (۱۴۱۰ق). إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
علامه حلّى، حسن بن یوسف. (۱۴۱۱ق). تبصره المتعلمین فی أحکام الدین. تهران: مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
علامه حلّى، حسن بن یوسف. (۱۴۲۰ق). تحریر الأحکام الشرعیه على مذهب الامامیه. قم: مؤسسه امام صادق.
عمانى، حسن بن على. (۱۴۱۳ق). حیاه ابن أبی عقیل و فقهه. قم: مرکز معجم فقهى.
فاضل لنکرانى، محمد. (۱۴۱۸ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله - الدیات. قم: مرکز فقهى ائمه اطهار علیهم السلام.
فاضل هندى، محمد. (۱۴۱۶ق). کشف اللثام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
فقعانى، على. (۱۴۱۸ق). الدر المنضود. قم: مکتبه إمام العصر(عج) العلمیه.
فیاض کابلى، محمداسحاق. (بی‌تا). منهاج الصالحین. قم: دار الهدی.
فیض کاشانى، محمدمحسن. (بی‌تا). مفاتیح الشرائع. قم: کتابخانه آیه الله مرعشى نجفى.
فیومى، احمد بن محمد. (بی‌تا). المصباح المنیر. قم: منشورات دار الرضی.
کاشف الغطا، احمد. (۱۴۲۳ق). سفینه النجاه و مشکاه الهدى و مصباح السعادات. عراق: مؤسسه کاشف الغطا.
کاشف الغطا، محمدحسین. (۱۳۶۶ق). وجیزه الأحکام. عراق: مؤسسه کاشف الغطا.
کلینى، محمد. (۱۴۰۷ق). الکافی (چاپ چهارم). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مامقانى، ملاعبدالله. (۱۳۵۰ق). نهایه المقال فی تکمله غایه الآمال. قم: مجمع الذخائر.
مجلسی اول، محمدتقی. (۱۴۰۶ق). ملاذ الأخیار. قم: کتابخانه آیه الله مرعشى نجفى.
مجلسی دوم، محمدباقر. (۱۴۲۰ق). الوجیزه فی الرجال. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ق). شرائع الاسلام (چاپ دوم). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
مدنی کاشانی، رضا. (۱۴۰۸ق). کتاب الدیات. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مشکینى، میرزا على. (بی‌تا). مصطلحات الفقه. [بی‌جا]: [بی‌نا].
مغنیه، محمدجواد. (۱۴۲۱ق). فقه الامام الصادق (چاپ دوم). قم: مؤسسه انصاریان.
موسوی بهبهانی، علی. (۱۳۸۱). بدائع الاصول. اهواز: خوزستان.
موسوی خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۸۲). تهذیب الاصول. قم: دار الفکر.
موسوی خمینى، سید روح‌الله. (بی‌تا). تحریر الوسیله. قم: مؤسسه دار العلم.
موسوی خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۲۲ق). مبانی تکمله المنهاج. قم: مؤسسه إحیا آثار الامام الخوئی.
نجاشى، ابوالحسن احمد. (۱۴۰۷ق). رجال النجاشی. قم: انتشارات اسلامى.
نجفى، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام (چاپ هفتم). بیروت: دار إحیا التراث العربی.
نوری، میرزا حسین. (۱۴۰۸ق). مستدرک وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت (ع).
وحید خراسانی، حسین. (۱۳۷۹). توضیح المسائل. قم: مدرسۀ باقرالعلوم.
الهیتمی، أحمد بن محمد. (۱۳۵۷ق). تحفه المحتاج فی شرح المنهاج. مصر: المکتبه التجاریه الکبرى بمصر لمصطفى محمد.