اجرت‌المثل زوجه و نحله با رویکردی بر قانون حمایت خانواده

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه دامغان، دامغان، ایران.

2 استادیار حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی ، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

3 دانشجو دکتری حقوق خصوصی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

چکیده

اجرت‌المثل، عوضی است که مرد در قبال کارهایی که زن در خانه وی انجام می‎دهد و شرعاً موظف به انجام آن‌ها نیست، به او پرداخت می‌کند. نحله نیز از جمله حقوق زنان مسلمان است که تحت شرایطی خاص به زن تعلق می‌گیرد. هدف این مقاله مداقۀ اجرت‌المثل و نحله با توجه به قانون حمایت از خانواده است؛ لذا سؤال این مقاله این‌گونه مطرح می‌شود که اجرت‌المثل زوجه و نحله، با توجه به قواعد فقه و قانون حمایت از خانواده، چه جایگاهی دارد؟ یافته‌ها حاکی از آن است که قبل از وضع تبصرۀ مادۀ ۳۳۶ قانون مدنی، زوجه فقط در زمان طلاق، حق مطالبۀ اجرت‌المثل داشته است؛ اما قانون‎گذار با این عقیده که اجرت‌المثل حق زوجه است، با وضع تبصرۀ ذکرشده، شرایطی را برای مطالبۀ آن مقرر کرده است. با این حال، علی‌رغم تصویب قانون جدید حمایت خانواده، موضوع قصد و عدم قصد تبرع زوجه همچنان منشأ بسیاری از اختلافات درخصوص مطالبۀ اجرت‌المثل است. موضوع نحله نیز با وجود نسخ تبصرۀ ۶ ماده واحدۀ قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق، مصوب ۱۳۷۱ ـ به‌غیر از بند «ب» آن ـ همچنان به‌عنوان ضمانت اجرایی برای جلوگیری از سوءاستفاده از حق طلاق، قابل‌مطالبه است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Spousal Financial Claims in Iranian Law: An Analysis of Ujrat al-Mithl and Niḥlah

نویسندگان [English]

  • Hossein Khanlari Bahnamiri 1
  • Mohammad Hossein Taghipour Darzi Naghibi 2
  • Mahdi Taleghan Ghafari 3
1 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Humanities, Damghan University, Damghan, Iran.
2 Assistant Professor of Private Law, Faculty of Law and Political Science, University of Mazandaran , Babolsar, Iran.
3 PhD Student in Private Law, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده [English]

Ujrat al-mithl refers to compensation that a husband pays his wife in exchange for tasks she performs in his household, which she is not religiously obligated to undertake. Nihlah is another right granted to Muslim women under specific conditions. This article examines ujrat al-mithl and nihlah in light of the Family Protection Law, addressing the following question: What is the legal standing of ujrat al-mithl and nihlah for a wife according to Islamic jurisprudence (fiqh) and the Family Protection Law? The findings indicate that prior to the enactment of the amendment to Article 336 of the Civil Code, a wife could only demand ujrat al-mithl at the time of divorce. However, the legislature, recognizing ujrat al-mithl as a wife’s right, established specific conditions for its claim through the aforementioned amendment. Nevertheless, despite the passage of the new Family Protection Law, the issue of the wife’s intent (qasd) or lack thereof to perform tasks gratuitously (tabarruʿ) remains a major source of dispute regarding claims for ujrat al-mithl. As for nihlah, despite the repeal of Note 6 of the Single Article of the Law Amending Divorce Regulations (1992)—except for clause (b)—it remains enforceable as a safeguard against the abuse of the right to divorce (ḥaqq al-ṭalāq).

کلیدواژه‌ها [English]

  • ujrat al-mithl
  • nihlah
  • wife (zawjah)
  • tabarru
  • right to divorce (haqq al-talāq)
ابن‌منظور، محمدبن مکرم. (۱۴۰۸ق). لسان العرب (ج. ۱، چاپ ۱۴). بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
ابهری، حمید؛ طالقان غفاری، مهدی؛ ایوبی، ستاره؛ و نعمتی، احسان. (۱۴۰۱). واکاوی فقهی حقوقی نهاد نحله در پرتو رویۀ قضایی کشور ایران. فصلنامۀ علمی فقه و حقوق نوین، ۳(۹)، ۷-۲۸.
اجتهادی، مصطفی. (۱۳۸۲). دائرة المعارف زن ایرانی. تهران: مرکز امور مشارکت زنان ریاست جمهوری و بنیاد دانشنامۀ بزرگ فارسی.
اصفهانی، محمدحسین. (بی‌تا). حاشیة المکاسب. قم: منشورات مکتبۀ بصیرتی و چاپخانۀ سلمان فارسی.
امامى، سیدحسن. (۱۳۶۶). حقوق مدنى (ج. ١، چاپ ۳). تهران: کتابفروشی اسلامیه.
انصاری‌پور، محمدعلی و صادقی‌مقدم، محمدحسن. (۱۳۸۴). اجرت‌المثل کارهای زوجه و نقد آرای محاکم در این زمینه. فصلنامۀ مدرس علوم انسانی، (۴۱)، ۱-۲۴.
بحرانی، یوسف. (۱۴۰۵ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة (ج. ۲۴). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم.
بروجردى، سیدحسین. (۱۳۸۰). جامع أحادیث الشیعة فی أحکام الشریعة (ج. ۲۶). تهران: مطبعۀ المساحة.
جزری، مبارک. (بی‌تا). النهایة فی غریب الحدیث والاثر (ج. ۴). قم: موسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیون.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۷۶). حقوق خانواده. تهران: گنج دانش.
حامدی، محمدرضا و مکارم، مسعود. (۱۴۲۴ق). تقریرات کتاب النکاح مکارم شیرازی. قم: مدرسۀ امام علی (ع).
حرّ عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۱۴ق). وسائل الشیعه. بیروت: موسسۀ آل البیت (ع) لاحیاء التراث.
حلی، محمد. (۱۴۱۰ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی (ج. دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم.
خمینی، سیدروح‌الله. (۱۳۴۸). کتاب البیع (ج. سوم، چاپ دوم). موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
علامه حلّى، حسن بن یوسف. (۱۴۱۰ق). إرشاد الأذهان إلى أحکام الایمان (چاپ اول، ص. ۲۱۷). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.
دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۷۲). لغتنامه (ج. ۱، چاپ اول). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
شبیری زنجانی، سیدموسی. (۱۴۱۹ق). کتاب نکاح. قم: موسسۀ پژوهشی رای‌پردازان.
شهید اول، محمد بن مکّی. (۱۳۸۳). لمعۀ دمشقیه. تهران: انتشارات خط سوم.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۳۸۵). مباحث حقوقی شرح لمعه (چاپ سوم). تهران: انتشارت مجد.
صفایى، حسین و امامى، اسداله. (۱۳۸۴). مختصر حقوق خانواده (چاپ هشتم). تهران: نشر میزان.
طریحی، فخرالدین. (۱۴۰۸ق). مجمع البحرین. [بی‌جا]: مکتب نشر الثقافة الاسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۷۸). مبسوط. تهران: مکتبۀ المرتضویه.
فراهیدی، خلیل. (۱۴۰۹ق). کتاب العین (چاپ دوم). [بی‌جا]: موسسۀ دارالهجرة.
عاملی. (۱۴۱۳ق). مسالک الافهام فی شرح شرائع الاسلام (ج. ۸). قم: موسسۀ معارف الاسلامیة.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۶). الزامات خارج از قرارداد (ضمان قهرى) (ج. ۱ و ۲، چاپ هفتم). انتشارات دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۸). حقوق مدنى (خانواده) (ج. ١، چاپ اول). شرکت سهامی انتشار.
کریمی، حسین. (۱۳۶۵). موازین قضایی از دیدگاه امام خمینی. قم: انتشارات شکوری.
گرجی، ابوالقاسم؛ حسین صفایی؛ عزت‌اله عراقی؛ اسداله امامی؛ مرتضی قاسم‌زاده؛ محمود صادقی؛ عباس برزوئی؛ احمد حمیدزاده؛ و بتول اهنی. (۱۳۸۴). بررسی تطبیقی حقوق خانواده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ماهنامۀ حقوقی فرهنگی، اجتماعی دادرسی. (۱۳۸۶). ماهنامۀ حقوقی فرهنگی، اجتماعی دادرسی.
محقق داماد، سیدمصطفی. (۱۳۸۶). بررسی فقهی حقوق خانواده (چاپ شانزدهم). نشر علوم اسلامی.
مصطفوی، سیدمحمدکاظم. (۱۴۱۷ق). مئة قاعده فقهیه (چاپ سوم). قم: موسسۀ النشر الاسلامی التابعة للجماعة المدرسین.
محقق حلی، جعفر. (۱۴۰۸ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام (چاپ دوم). قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.
مطهری، مرتضی. (۱۳۵۷). نظام حقوق زن در اسلام (چاپ هشتم). قم: انتشارات صدرا.
معاونت آموزش قوۀ قضاییه. (۱۳۸۷). مجموعۀ نشست‌های قضایی، مسائل حقوق مدنی. انتشارات جاودانه.
موسسۀ آموزشی و پژوهشی قضا. (۱۳۹۰). پرسمان فقهی قضایی (۲) (چاپ دوم). قم: نشر قضا.
مرکز تحقیقات فقهی قوۀ قضائیه. (۱۳۸۲). مجموعۀ آراء فقهی قضایی در امور حقوقی، نکاح ۲. معاونت آموزش و تحقیقات قوۀ قضاییه.
هدایت‌نیا گنجی، فرج‌الله. (۱۳۸۵). حقوق مالی زوجه (اجرت‌المثل، نحله و تعدیل مهریه). ناشر پژوهش.