نقد و بررسی دیدگاه ودیعه و قرض‌بودن سپرده‌گذاری در بانک‌ها

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ دکتری کلام اسلامی، مدرسۀ عالی علوم انسانی، حکمت و تاریخ، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.

2 استادیار گروه فقه و معارف اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه نمایندگی خراسان، مشهد، ایران.

چکیده

دربارۀ حقیقت سپرده‌گذاری، به‌خصوص سپردۀ با سود در بانک‌ها، دیدگاه‌های متفاوتی مانند ودیعه، قرض، مضاربه، وکالت و قرارداد جدیدبودن مطرح شده است. بی‌گمان شرایط و احکام شرعی و حقوقی آن نیز بر اساس هریک از معاملات یادشده تفاوت خواهد کرد. یکی از نظرات دارای سابقه ودیعه‌بودن سپرده‌گذاری در بانک‌ها است و در مقابل، نظریۀ مشهور بین فقیهان و حقوق‎دانان قرض‌بودن سپرده‌ها است. مهم‌ترین اثر قرض‌بودن سپرده، جریان حرمت ربای قرضی برای گرفتن سود در این نوع معاملات بانکی است. در این مقاله با روش تحلیلی-توصیفی، پس از تبیین برخی مفاهیم لازم، دو دیدگاه ودیعه و قرض‌بودن سپرده‌گذاری، بررسی، ارزیابی و نقد می‌شود. مهم‌ترین یافتۀ این تحقیق این است که سپرده‌گذاری در بانک قرارداد ودیعه نیست. همچنین قرض‌بودن سپرده‌گذاری در بانک‌ها اگرچه دیدگاه رایج است، محرز نیست. در نتیجه، آثار و احکام این دو عنوان فقهی بر سپرده‌گذاری مترتب نمی‌باشد. البته روشن است که شرایط و مقررات کلی معاملات بایستی در این موارد رعایت گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical Examination of the View that Bank Deposits Constitute a Wadīʻah or a Qarḍ

نویسندگان [English]

  • Muhammad Husayn Ahmadi 1
  • Hassanali Akhlaqi Amiri 2
1 PhD Student, Department of Law and Islamic Sciences, Al-Mustafa International University, Khorasan Branch, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Law, Al-Mustafa International University, Khorasan Branch, Mashhad.
چکیده [English]

Regarding the reality of deposit-making, particularly interest-bearing deposits in banks, various viewpoints have been proposed, such as wadīʿah, qarḍ, muḍārabah, wakālah, and being a new contract. Undoubtedly, the Sharīʿah and legal rulings and conditions thereof will also differ based on each of the aforementioned transactions. One of the longstanding opinions is that deposit-making in banks constitutes wadīʿah, while in contrast, the prevailing opinion among jurists and legal scholars is that deposits constitute qarḍ. The most important implication of deposits being qarḍ is the application of the prohibition of ribā qarḍī with respect to receiving interest in this type of banking transaction. In this article, employing an analytical-descriptive method, after elucidating some necessary concepts, the two viewpoints of deposit-making as wadīʿah and as qarḍ are examined, evaluated, and critiqued. The most important finding of this research is that deposit-making in banks is not a wadīʿah contract. Furthermore, although deposit-making in banks as qarḍ is the common viewpoint, it is not established with certainty. Consequently, the implications and rulings of these two fiqhī titles do not apply to deposit-making. Of course, it is evident that the general conditions and regulations of transactions must be observed in these cases.

کلیدواژه‌ها [English]

  • bank
  • wadīʻah
  • qard
  • deposit-making
  • fiqh
قرآن کریم با ترجمۀ آیت‌الله مکارم شیرازی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۹۹۷). لسان العرب. بیروت: دارصاد.
احسائی، محمد بن علی بن ابراهیم. (۱۴۰۳ق). عوالی اللئالی (تحقیق آقا مجتبی عراقی). قم: مطبعة سیدالشهدا.
احمدی، حسین‌علی. (۱۳۷۴). ربا و منفعت در عقود بانکی. در مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینی، مسائل مستحدثه (۱) (صص. ۲۷۹-۳۵۰). قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امامی، حسن. (۱۳۸۰). حقوق مدنی (چاپ پانزدهم). تهران: انتشارات اسلامیه.
توتونچیان، ایرج. (۱۳۷۵). اقتصاد، پول و بانک‌داری. تهران: مؤسسۀ تحقیقاتی پولی و بانکی.
حسینی واسطی زبیدی، محمد. (۱۴۱۴ق). تاج العروس. بیروت: دارالفکر.
حلی، حسین. (بی‌تا). بحوث فقهیة. (عزالدین بحرالعلوم، تقریر). [بی‌جا]: مؤسسة المنار.
خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۶۵). تحریرالوسیله (چاپ پنجم). تهران: مکتبة اعتماد الکاظمی.
خوری شرتونی لبنانی، سعید. (۱۴۱۶ق). اقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد. قم: دارالاسوه.
خوئی، ابوالقاسم. (۱۴۰۸ق). المبانی فی شرح العروة الوثقی، کتاب المضاربة (تقریر محمدتقی خوئی). قم.
دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۷۷). لغت‌نامۀ دهخدا (چاپ دوم از دورۀ جدید). تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
رمانی، زید محمد. (بی‌تا). عقد المضاربة و مدی تطبیق احکامها فی المصارف.  فقه پژوهی، دفتر هفتم، فقه و اقتصاد، جلد چهاردهم (مستحدثات اقتصادی ۵، چک ـ سهام ـ بانک ـ بورس)، صص. ۳۱۱-۳۷۷. [بی‌جا].
سنهوری، عبدالرزاق احمد. (۱۹۹۸). الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیة.
سیستانی، سید علی حسینی. (۱۴۲۱ق). منهاج الصالحین. قم: مطبعة صدر.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۴ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام. قم: مؤسسۀ معارف اسلامی.
صدر، محمدباقر. (بی‌تا). بانک اسلامی. (ح. ا. خنجی، مترجم). [بی‌جا].
طباطبائی حکیم، محسن. (۱۳۹۲ق). مستمسک العروة الوثقی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طریحی، فخرالدین. (۱۴۲۱ق). مجمع البحرین (چاپ اخیر). بیروت: دارمکتبة الهلال.
عبدالله امین، حسن. (۱۳۶۷). سپرده‌های نقدی و راه‌های استفاده از آن در اسلام (محمد رخشنده، مترجم). تهران: انتشارات امیرکبیر.
فراهانی‌فرد، سعید. (۱۳۷۸). سیاست‌های پولی در بانک‌داری بدون ربا. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
کاشانی، محمود. (1376). بررسی حقوقی چارچوب قانون عملیات بانکی بدون ربا. در مجموعه سخنرانی‌ها و مقالات هشتمین سمینار بانک‌داری اسلامی (صص. ۸۱-۱۲۰). تهران: مؤسسۀ عالی بانک‌داری ایران.
محقق داماد، مصطفی. (۱۳۷۴). قواعد فقه مدنی، بخش ۲. تهران: سمت.
مقدس اردبیلی، احمد. (۱۴۱۶ق). مجمع الفائدة والبرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۶). ربا و بانک‌داری اسلامی (ابوالقاسم علیان‌نژاد، تهیه و تنظیم). قم: مدرسۀ امام علی بن ابی‌طالب (ع).
منتظری، حسین‌علی. (۱۳۶۲). توضیح المسائل. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
موسوی بجنوردی، محمد. (۱۳۸۵). قواعد فقهیه. تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
موسویان، عباس. (۱۳۸۱). بانک‌داری اسلامی. تهران: پژوهشکدۀ پولی و بانکی.
مؤسسۀ مطالعاتی منتظران موعود. (۱۳۸۱). (محمدتقی بهجت و محمد فاضل لنکرانی). رسالۀ توضیح المسائل محشی امام خمینی. مشهد: انتشارات هاتف.
نائینی، محمدحسین. (۱۴۱۷ق). فوائد الاصول (چاپ ششم، محمدعلی کاظمی خراسانی، تقریر). قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
نجفی، محمدحسن. (۱۹۸۱). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام (چاپ هفتم). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نوری، میرزا حسین. (۱۴۰۸ق). مستدرک وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت (ع).
وحید خراسانی، حسین. (۱۳۷۹). توضیح المسائل. قم: مدرسۀ باقرالعلوم.