واکاوی ضرورت شناسایی فقهی‎حقوقی وضعیت دوران عقد عرفی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای حقوق خصوصی، دانشگاه رضوی، مشهد، ایران.

2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

3 دانشیار گروه حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

تشکیل خانواده دارای آثار فردی و اجتماعی است. در منابع فقهی و قانونی، ضابطۀ خاصی برای مشخص‌کردن زمان شروع زندگی مشترک و تشکیل خانواده ذکر نشده است. ظاهر ادلۀ فقهی و منابع قانونی حکایت از این دارد که از زمان انعقاد علقۀ زوجیت، می‌بایست تمامی حقوق و تکالیف متقابل زوجین برقرار شود؛ اما امروزه «دوران عقد» به‌عنوان مرحله‌ای عرفی قبل از تشکیل زندگی مشترک که در آن، علی‌رغم وجود علقۀ زوجیت عملاً خانواده تشکیل نشده، رواج گسترده یافته است. چالشی که این وضعیت به وجود آورده، عدم درک صحیح از این دوران و نیز فقدان قوانین مناسب با آن است. بررسی ضرورت شناسایی وضعیت دوران عقد عرفی، مسئله‌ای است فاقد پیشینه که در پژوهش حاضر بررسی شده است. در این راستا، پژوهش به‌دنبال پاسخ به این سؤال است که مبانی فقهی به‌رسمیت‌شناختن دوران عقد عرفی چیست. ازآنجاکه عدم شناسایی دوران عقد، در وضعیت موجود سبب بروز مشکلاتی در استیفای حقوق متقابل زوجین (مانند نفقه و تمکین) و محرومیت آنان از برخی حقوق اجتماعی می‎شود و نیز ازآنجاکه «نامزدی» فاقد وجاهت شرعی است، نتیجه‌گیری شده است که دوران عقد عرفی می‌تواند نهاد مناسبی برای حل این معضلات باشد. همچنین با توجه به مشکلات عملی، پیشنهادهایی مانند لزوم ثبت رسمی مدت، تعیین ضمانت اجرا و لزوم تعیین تکلیف برای وضع قوانین خاص ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analytical Study on the Necessity of the Fiqhī-Legal Recognition of the Status of the Islamic Customary ʿAqd Period

نویسندگان [English]

  • Mahdavi Hamed 1
  • Muhammad Imami 2
  • Sayyid Hasan Vahdati Shubayri 3
1 PhD Student in Private Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 Associate Professor, Department of Fiqh and Fundamentals of Islamic Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
3 Associate Professor, Department of Law, Qom University, Qom, Iran.
چکیده [English]

The formation of the family has individual and social consequences. In the fiqh and legal sources, there is no specific criterion for determining the commencement of conjugal life and family formation. The apparent evidence from fiqh proofs and legal texts indicates that from the moment the ʿulqat al-zawjiyyah (marital relationship) is contracted, all mutual rights and obligations of the spouses must be established; however, nowadays the “dawrān-ʿaqd” (the period of ʿaqd) has widely become recognized as a customary stage prior to the beginning of conjugal life, during which, despite the existence of the marital relationship, a family is not effectively formed. The challenge arising from this situation is the lack of a proper understanding of this period and the absence of appropriate regulations governing it. The examination of the necessity to identify the legal status of the customary dawrān-ʿaqd or ʿurfī marriage contract or non-registered customary marriage is an issue without precedent and has been addressed in the present research. In this regard, the study seeks to answer the question: what are the fiqh foundations for recognizing the dawrān-ʿaqd empirically? Since the non-recognition of the dawrān-ʿaqd in the current situation causes problems in the fulfillment of the mutual rights of the spouses (such as nafaqa or maintenance or financial support and tamkīn or sexual availability or marital submission) and their deprivation of certain social rights, and given that “namzadi” (engagement) lacks sharʿī legitimacy, it is concluded that the dawrān-ʿaqd can serve as an appropriate institution to resolve these difficulties. Furthermore, considering the practical problems, proposals such as the necessity of official registration of its duration, determination of enforcement guarantees, and the requirement to legislate specific laws have been put forward.

کلیدواژه‌ها [English]

  • ʿaqd ʿurfi
  • ʿulqat al-zawjiyyah (marital relationship)
  • ṣīghat al-muḥarramiyyah
  • tamkīn
  • nafaqa
ابن‏حنبل، احمد بن محمد. (۱۴۱۶ق). مسند احمد. بیروت: موسسه الرساله.
احسایی، ابن ابی جمهور محمد بن علی. (۱۴۰۵ق). عوالی اللئالی العزیزیة (ج. ۳). قم: دار سید الشهداء للنشر.
احمدی‎نیک، سید مهدی. (۱۳۹۱). احکام فقهی هم‌سویی با عرف زمان یا فرازمانی. آموزه‌های فقه مدنی.
اراکی، محمدعلی. (۱۴۱۹ق). کتاب النکاح. قم: نورنگار.
امامی، سید حسن. (1373). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
انصاری، مرتضی. (۱۴۱۵ق). کتاب النکاح. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
انصاری، مرتضی. (۱۴۱۵ق). کتاب النکاح. قم: کنگرۀ جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
بهجت، محمدتقی. (۱۴۲۸ق). استفتاءات. قم: دفتر حضرت آیة الله بهجت.
بیهقی، احمدبن‎حسین. (۱۴۲۴ق). السنن الکبری (چاپ سوم). بیروت: دارالفکر.
تبریزی، جواد بن علی. (۱۴۲۷ق). صراط النجاة. قم: دار الصدیقة الشهیده.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1376). حقوق خانواده. تهران: گنج دانش.
حائری، سیدعلی بن محمد طباطبایی. (۱۴۱۸ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسۀ آل‌البیت علیهم‌السلام.
حرّ عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
حکیم، سید محسن. (۱۴۱۶ق). مستمسک العروة الوثقی. قم: مؤسسة دار التفسیر.
دیانی، عبدالرسول. (۱۳۸۷). حقوق خانواده. تهران: نشر میزان.
سبزواری، محمدباقر. (۱۴۲۳ق). کفایة الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
شهید اول، محمد بن مکی. (۱۴۱۴ق). غایة المراد فی شرح نکت الارشاد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
شهید ثانی، زین الدین بن علی. (۱۴۱۰ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتابفروشی داوری.
شهید ثانی، زین الدین بن علی. (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
شهید ثانی، زین الدین بن علی. (۱۴۱۴ق). حاشیة الارشاد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
صفایی، سید حسین. (بی‌تا). حقوق خانواده (ج. ۱). تهران: نشر میزان.
طاهری، حبیب‏الله. (1418ق). حقوق مدنی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ق). المبسوط فی فقه الامامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۰ق). إرشاد الأذهان إلی أحکام الایمان. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۲۰ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة. قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
فخرالمحققین، محمد بن حسن بن یوسف. (۱۳۸۷). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
کاتوزیان، ناصر. (بی‌تا). دورۀ مقدماتی حقوق مدنی خانواده. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاشانی، فیض محمد محسن. (۱۴۰۶ق). الوافی (ج. ۲۱). اصفهان: کتابخانه امام امیر المؤمنین علی علیه‌السلام.
کاشانی، فیض محمد محسن. (بی‌تا). مفاتیح الشرائع. قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (ج. ۵). تهران: دار الکتب الاسلامیة.
مجلسی دوم، محمدباقر. (۱۴۰۴ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (ج. ۲۰). تهران: دار الکتب الاسلامیة.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
محقق حلّی، جعفر بن حسن. (۱۴۱۳ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام (ج. ۲). قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
محقق کرکی، علی بن حسین. (۱۴۱۴ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
مغربی، نعمان بن محمد تمیمی. (۱۳۸۵ق). دعائم الاسلام (ج. ۲). قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
موسوی قزوینی، علی. (۱۲۹۷ق). تعلیقة علی معالم الأصول. قم: دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
موسوی، محمد بن علی. (۱۴۱۱ق). نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الاسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت- لبنان: دار إحیاء التراث العربی.