واکاوی فقهی و حقوقی غصب در سرقت حدّی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

2 استادیار گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

سرقتِ مستوجب حد دارای شرایطی است که از جملۀ آن‌ها، هتک حرز و غصبی‌نبودن مال است. قانون‎گذار در مادۀ ۲۷۰ قانون مجازات اسلامی حکم حرز غصبی را بیان می‌کند و در مادۀ ۲۶۸ قانون مجازات اسلامی شرط غصبی‌نبودن مال مسروقه را ذکر می‌نماید؛ ولی با دقّت در متون فقهی و بررسی حقوقی، می‌توان دریافت که این مسئله دارای فرض‌ها و قسم‌های متفاوتی است که قانون‎گذار حکم برخی از آن‎ها را به‌طورکلی بیان نکرده یا حکم آن‎ها از ظاهر مواد قانونی ۲۷۰ و ۲۶۸ قانون مجازات اسلامی به دست نمی‌آید. با مفهوم‌گیری و با توجه به کلمات فقهاء و قواعد کلی حقوقی در برخی از فرض‌ها، حکم به سرقت حدّی و در برخی دیگر، حکم به حدّی‌نبودن سرقت شده است. در سرقت از حرز غصبی، ربودن مال ممکن است توسط مالک، شخص در حکم او، یا شخص ثالث انجام شود که از این میان، حکم سومی در قانون تصریح نشده است. هرچند با استفاده از مفهوم مخالف مادۀ ۲۷۰ قانون مجازات اسلامی می‌توان حکم این مسئله را استنباط کرد، اما این حکم با برخی از قواعد فقهی و حقوقی در تعارض است. قانون‎گذار دربارۀ مال غصبی، صرفاً به ذکر شرط غصبی‌نبودن مال مسروقه در بند «ژ» مادۀ ۲۶۸ قانون مجازات اسلامی اکتفا کرده است. این در حالی است که این مسئله نیز دارای فرض‌های مختلفی است، از جمله ربودن مال توسط مالک از غاصب، یا ربودن مال غاصب یا مالک یا هر دو توسط شخص ثالث، و همچنین مفروز یا مشاع بودن مال غصب‌شده. حکم هریک از این فروض می‌تواند متفاوت باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Fiqhī and Legal Analysis of Ghaṣb (Usurpation) in the Context of Ḥadd-Based Theft Code

نویسندگان [English]

  • Sayyid Hamid Hoseyni Alarzi 1
  • Muhammad Baqer Gerayeli 2
  • Hossein Ebrahim Zadeh 1
1 PhD student in Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
2 Assistant Professor, Department of Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Theft that warrants the ḥadd penalty (fixed punishment) is subject to specific conditions, among which are the breaching of a secure location or breaking into safe custody (ḥirz) and the non-usurped (ghaṣbī) nature of the property. The legislator articulates the ruling for a usurped secure location (ghaṣbī ḥirz) in Article 270 of the Islamic Penal Code and specifies the condition that the stolen property must not be usurped in Article 268 of the same code. However, upon careful examination of jurisprudential (fiqhī) texts and legal analysis, it becomes evident that this issue involves different hypotheses and categories. The legislator has either not provided a general ruling for some of these cases, or their ruling cannot be derived from the apparent meaning (ẓāhir) of Articles 270 and 268 of the Islamic Penal Code. Through conceptual inference, and in light of the statements of the jurists (fuqahāʾ) and general legal principles, the verdict in some hypotheses affirms a theft punishable by ḥadd, while in others, it negates it. In the context of theft from a ghaṣbī ḥirz, the taking of property may be carried out by the owner (mālik), a person with equivalent legal standing, or a third party. The ruling for this third case is not explicitly stipulated in the law. Although a ruling on this matter could be inferred by applying the argument from the converse concept (contrario argument or mafhūm al-mukhālafah) of Article 270 of the Islamic Penal Code, this inference conflicts with certain jurisprudential (fiqhī) and legal principles (qawāʿid). Regarding usurped property (māl al-ghaṣbī), the legislator has confined itself to merely stating the condition that the stolen property not be usurped in the last paragraph of Article 268 of the Islamic Penal Code. This is despite the fact that this issue also presents various hypotheses. These include the owner retrieving the property from the usurper (ghāṣib), a third party stealing the property of the usurper, the owner, or both, and whether the usurped property is partitioned (mafrūz) or jointly owned (mushāʿ). The ruling for each of these hypotheses may differ.

کلیدواژه‌ها [English]

  • safe custody (ḥirz)
  • breaching of a safe custody (hatk al-ḥirz)
  • usurped safe custody or ghaṣbī ḥirz
  • theft of usurped property: Theft of māl al-ghaṣbī
  • Islamic Jurisprudence or fiqh
  • Law
انصاری، مرتضی. (۱۴۱۵ق). کتاب النکاح. قم: کنگرۀ جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
حائری، محمدحسن، و فانی، سبیکه. (۱۳۹۹). تأملی پیرامون شرطیت حرز در سرقت. مجله مطالعات فقه و حقوق اسلامی.
حرّ عاملی، محمد. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعه. قم: موسسه آل البیت لاحیاء التراث.
حلّی، جمال‌الدین. (۱۴۰۷ق). المهذب البارع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حلی، فخرالمحققین. (۱۳۸۷). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: موسسه اسماعیلیان.
خمینی، سید روح‌الله. (۱۴۲۰ق). تحریرالوسیله (چاپ هشتم). قم: موسسه النشر الاسلامی.
خوئی، سید ابوالقاسم. (بی‌تا). مبانی تکملة المنهاج. (محمدتقی خوئی، تحقیق). نجف اشرف: مکتبه الادب.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۲ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۳ق). مسالک الافهام. قم: موسسه المعارف الاسلامیه.
شیخ صدوق، محمد. (۱۴۱۴ق). غایة المراد و حاشیة الارشاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
طباطبایی، سید علی. (۱۴۱۸ق). ریاض المسائل. قم: موسسه آل البیت (ع).
طوسی، ابوجعفر. (۱۳۸۷ق). المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: الکمتبه المرتضویه.
طوسی، ابوجعفر. (۱۴۰۰ق). النهایة فی الفقه و الفتاوی. بیروت: دارالکتب العربی.
طوسی، محمد. (۱۴۰۸ق). الوسیلة الی نیل الفضیلة. قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.
علامه حلّی، الحسن بن یوسف. (۱۴۱۱ق). تبصرة المتعلمین. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
علامه حلّی، الحسن بن یوسف. (۱۴۱۳ق). قواعد الاحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علامه حلّی، الحسن بن یوسف. (۱۴۱۳ق). مختلف الشیعة فی احکام الشریعة (چاپ دوّم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد. (۱۳۸۱). تفضیل الشریعة- الحدود. قم: مرکز فقه الائمة الاطهار علیه السلام.
فتحی، حجت‌الله. (۱۳۹۶). شرح مبسوط قانون مجازات اسلامی (چاپ دوم). قم: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.
فراهیدی، خلیل. (۱۴۱۰ق). کتاب العین. قم: منشورات الهجرة.
فقعانی، علی. (۱۴۱۸ق). الدرو المنضود فی معرفة صیغ النیات و الایقاعات و العقود. قم: مکتبه الامام العصر(عج) العلمیة.
فیومى، احمد. (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی (در یک جلد). قم - ایران: منشورات دار الرضی.
محقق حلّی، جعفر بن حسن. (۱۴۱۸ق). المختصر النافع فی فقه الامامیه. قم: موسسه المطبوعات الدینیة.
محقق داماد، سید مصطفی. (۱۳۷۴). قاعده حرز در سرقتِ مستوجب حد. مجله حقوقی دادگستری.
محقق داماد، سید مصطفی. (۱۳۷۶). قواعد فقه (چاپ دوم). تهران: سمت.
مقدس اردبیلی، احمد. (۱۴۰۳ق). مجمع الفائدة والبرهان، فی شرح ارشاد الاذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نجفی، محمدحسن. (۱۳۶۶). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. (قوچانی، تحقیق). تهران: دارالکتب السلامیه.