نگاهی به ظرفیت‌های فقهی جامعۀ اسلامی در پیشگیری جامعه‌مدار از زمینه‌های اقتصادی وقوع جرم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 مدرس، گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس، بندرعباس، ایران.

2 دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.

چکیده

پژوهش‌های بی‌شماری در مورد ارتباط میان جرم و شرایط اقتصادی وجود دارد. نقش عامل‌های اقتصادی از جمله فقر، بیکاری، نابرابری درآمدی و اقتصادی در وقوع جرایم علیه اموال و برخی جرایم همچون قتل، غیرقابل انکار است. هدف پژوهش حاضر نگاهی اجمالی و مختصر به مهم‌ترین ظرفیت‌های فقهی جامعۀ اسلامی، از عبادات گرفته تا معاملات، برای پیشگیری جامعه‌مدار از برخی بسترهای اقتصادی وقوع جرایم است. در آموزه‌های فقهی با مبنای مالی و اقتصادی، بیشترین تأکید اسلام برای زدودن یا تقلیل جمعیت کیفری در حوزۀ پیشگیری اجتماعی متمرکز است. البته این سخن بدین معنا نیست که در فقه، رویکرد پیشگیری وضعی یا تنبیهی نفی شود، بلکه اصل و اساس آموزه‌های اسلام، تربیت انسان‌هایی ذاتاً خوب و به اصطلاح تاب‌آور در موقعیت‌های مجرمانه است. نوشتار حاضر که به روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی انجام گرفته، نشان‌دهندۀ مغفول ماندن برخی از ظرفیت‌های فقهی جامعه‌مدار است. مبتنی بر یافته‌های این نوشتار، ظرفیّت‌های مدیریت‌نشدۀ خمس و زکات و عقد غیرانتفاعی قرض‌الحسنه و عقود مشارکتی همانند شرکت و مضاربه برای پیشگیری از بسترهای جرم‌زایی همچون فقر، بیکاری و نابرابری اقتصادی، به‌عنوان اهم نتایج پژوهش حاضر توصیه می‌گردد. سهم عقود مبادله‌ای همانند اجاره به شرط تملیک، فروش اقساطی، خرید دین، سلف، ضمان و جعاله، چون خود زمینه‌ساز برخی بسترهای اقتصادی وقوع جرم هستند، می‌بایست در بانکداری اسلامی به‌صورت محدود و اندک سیاست‌گذاری شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Fiqhi Capacities of Islamic Society for Community-Based Prevention of the Economic Preconditions of Crime

نویسندگان [English]

  • Davood Saeedi 1
  • karim kokhaizadeh 2
1 Department of Islamic Studies, Faculty of Literature and Humanities, Islamic Azad University, Bandar Abbas Branch, Bandar Abbas, Iran.
2 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ilam University, Ilam, Iran.
چکیده [English]

A substantial body of research indicates a clear link between crime and economic conditions. The role of economic factors—poverty, unemployment, income inequality, and unequal access to economic opportunity—in property offenses and in certain crimes such as homicide is undeniable. The present study offers a brief examination of the most important jurisprudential capacities of Islamic society, from acts of worship to transactions, for community-based prevention of some economic grounds of crime. In financial-economic jurisprudential teachings, Islam places its greatest emphasis on social prevention aimed at eliminating or reducing the criminal population. This does not mean that situational or punitive prevention is rejected in fiqh; rather, the principle and foundation of Islamic teachings is cultivating human beings who are inherently good and, so to speak, resilient in criminal situations. Using a descriptive-analytical method and relying on library and internet sources, this article shows that some community-oriented jurisprudential capacities have remained neglected. Based on its findings, the unmanaged capacities of khums and zakat, the non-profit qard al-hasana contract, and participatory contracts such as partnership and mudaraba—for preventing criminogenic grounds like poverty, unemployment, and economic inequality—are recommended as the most important results of the study. By contrast, exchange contracts such as lease-to-own, installment sale, debt purchase, salam, guarantee, and ju'alah, since they themselves prepare the ground for some economic contexts of crime, should be policy-designed only in a limited and minor manner in Islamic banking.

کلیدواژه‌ها [English]

  • fiqh
  • crime prevention
  • costs of crime
  • Islamic contracts
  • Islamic banking system
قرآن کریم.
ابراهیمی، سجّاد، و باغستانی میبدی، مسعود. (۱۳۹۰). مقایسۀ بانک تجاری و نهاد قرض‌الحسنه در حوزۀ تأمین مالی. ماهنامۀ بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی، ۱۱(۱۱)، ۷۳–۸۸.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب (چاپ سوم). بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع – دار صادر.
ابونوری، اسماعیل، و قاسمی تازه‌آبادی، افسانه. (۱۳۸۶). ارزیابی اثر ارزش افزوده قرض‌الحسنه بر توزیع درآمد (با استفاده از داده‌های پانل بین استان‌ها). فصلنامۀ علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، ۷(۲۸)، ۱۳۹–۱۶۴.
امامی، سید حسن. (۱۳۹۳). حقوق مدنی (چاپ سی‌وپنجم، ج. ۱). تهران: انتشارات اسلامیه.
بیرانوند، رضا، یاراحمدی، حسین، و میلانی، علیرضا. (۱۳۹۹). تحلیل پیشگیری رشدمدار از جرم در نظام حقوقی ایران. فصلنامه پژوهش‌های دانش انتظامی، ۲(۲۲)، ۱۰۰–۱۲۳.
پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. (۱۳۸۸). مبانی اقتصاد اسلامی. تهران: سمت.
توسلی، محمد اسماعیل. (۱۳۸۸). زکات و اثر آن بر رشد و توسعۀ اقتصادی. در دومین همایش مالیات‌های اسلامی (صص ۱–۱۵). قم: دانشگاه مفید.
توسلی، محمد حسن، و صادقی، محمد امین. (۱۳۹۴). آموزه‌های اسلامی پیشگیری از جرم. فصلنامه بصیرت و تربیت اسلامی، ۱۲(۳۲)، ۴۳–۷۳.
تودارو، مایکل. (۱۳۷۰). توسعۀ اقتصادی کشورهای جهان سوم (ترجمۀ غلامعلی فرجادی). تهران: کوهسار.
جندقی میبدی، فرشته. (۱۳۸۷). رابطۀ عقود اسلامی در سیستم بانکی با کاهش فقر. در همایش اقتصاد اسلامی (صص ۱–۲۲). مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکدۀ علوم اداری و اقتصاد.
حاجی‌تبار، فیروزجانی، حسن. (۱۳۹۸). نقش نهادهای مذهبی در پیشگیری از جرم؛ چالش‌ها و راهکارهای مقابله با آن. فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ۱۵(۵۶)، ۴۷–۶۸.
حاجی ده‌آبادی، محمدعلی. (۱۳۸۸). نقش وقف در پیشگیری از بزهکاری و بزه‌دیدگی. فصلنامۀ حقوق اسلامی، ۶(۲۲)، ۳۷–۶۴.
حر عاملی، محمد بن حسین. (۱۴۱۳ق). وسائل الشیعه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
حسینی‌نژاد، مرتضی. (۱۳۸۴). بررسی علل اقتصادی جرم در ایران با استفاده از یک مدل تلفیقی؛ مورد سرقت. مجله برنامه و بودجه، (۹۵)، ۳۵–۸۱.
حلی (محقق)، جعفر بن شیخ حسن. (۱۴۰۳ق). شرایع الإسلام (چاپ سوم). قم: مؤسسۀ آل البیت لإحیاء التراث.
خسروشاهی، قدرت‌اله. (۱۳۸۸). پیشگیری ثانویه از جرم و انحراف در آموزه‌های قرآن. فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، ۹(۳۴)، ۲۴۵–۲۷۴.
رفیعی، رمضانعلی. (۱۳۸۵). قرض‌الحسنه در فقه اسلامی و نظام بانکی. ماهنامۀ مربیان، ۶(۲۱)، ۵۸–۷۶.
زراعت، عباس، و حاجی‌زاده، حمیدرضا. (۱۳۸۸). آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: دانش‌پذیر.
زین‌الدین، طیب. (۱۳۷۷). زکات و کاهش فقر در جهان اسلام (ترجمۀ محمد عباس‌پور). مجلۀ مشکوه، (۵۸)، ۵۱–۸۸.
سبحانی، حسن، و مهربانی، وحید. (۱۳۸۶). بررسی تأثیر انفاق بر نابرابری درآمدها در ایران. فصلنامۀ علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، ۷(۲۷)، ۲۳–۴۴.
سیّاح، احمد. (۱۳۸۷). فرهنگ بزرگ جامع نوین (چاپ هفتم). تهران: انتشارات اسلام.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۰ق). الروضه البهیّه فی شرح اللمعه. قم: المکتبة الداوری.
صادقی، حسین، و همکاران. (۱۳۸۴). تحلیل عوامل اقتصادی اثرگذار بر جرم در ایران. مجله تحقیقات اقتصادی، (۶۸).
صادقی، حسین، و همکاران. (۱۳۸۹). اقتصاد جرم و جنایت. تهران: نور العلم.
صانعی، پرویز. (۱۳۸۲). حقوق جزای عمومی. تهران: طرح نو.
صدر، سید محمدباقر. (۱۳۸۲). اقتصادنا (چاپ دوم). قم: مؤسسۀ بوستان کتاب.
صمصامی، حسین. (۱۳۸۹). ربا و مشکلات اقتصاد ایران. مجلۀ معرفت اقتصادی، ۱(۱)، ۱۱۳–۱۴۰.
عسگری، محمدمهدی، و کاشیان، عبدالمحمد. (۱۳۸۹). آزمون بسندگی زکات و خمس در تأمین حداقل معیشت خانوارهای نیازمند در اقتصاد ایران طی سال‌های ۱۳۸۰–۱۳۸۷. مجلۀ معرفت اقتصادی، ۱(۲)، ۵–۳۴.
فرجی، یوسف. (۱۳۸۴). کلیّات علم اقتصاد. تهران: نشر بازرگانی.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۹). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظم حقوقی ایران. تهران: انتشارات گنج دانش.
کمالی، محمدمهدی. (۱۳۹۴). نقش عبادات مالی در پیشگیری از جرم [پایان‌نامه حوزوی]. قم: مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه.
کمیجانی، اکبر، و عسکری، محمدمهدی. (۱۳۸۳). تحلیل نظری آثار اقتصادی زکات و مقایسۀ آن با مالیۀ تورمی. مجلۀ تحقیقات اقتصادی، ۳۹(۶۴)، ۷۳–۱۰۲.
کی‌نیا، مهدی. (۱۳۹۸). مبانی جرم‌شناسی. تهران: دانشگاه تهران.
گسن، ریموند. (۱۹۸۸). مقدمه‌ای بر جرم‌شناسی (ترجمۀ مهدی کی‌نیا). تهران: چاپخانه علامه طباطبائی.
گروه پژوهشی حقوق جزا و جرم‌شناسی ادارۀ کل پژوهش اطلاع‌رسانی. (۱۳۸۷). نقد و بررسی لایحۀ پیشگیری از جرم. فصلنامۀ اطلاع‌رسانی حقوقی، (۱۵–۱۶)، ۲۱۹–۲۴۵.
موسایی، میثم، و کرمی، یوسف. (۱۳۸۷). نقش وجوهات شرعی در تأمین اجتماعی. مطالعات فرهنگ – ارتباطات، ۲(۹)، ۱۹۹–۲۳۳.
نجفی ابرندآبادی، علی حسین. (۱۳۸۱). تقریرات جرم‌شناسی. قم: مجتمع آموزش عالی قم.
نجفی ابرندآبادی، علی حسین. (۱۳۸۳). پیشگیری عادلانه از جرم. در علوم جنایی: مجموعه مقالات در تجلیل از دکتر محمد آشوری. تهران.
نجفی ابرندآبادی، علی حسین. (۱۳۸۷). مختصر جرم‌شناسی (تدوین مجتبی جعفری). تهران: دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی.
نجفی ابرندآبادی، علی حسین. (۱۳۹۱). تقریرات درس جامعه‌شناسی جرم. تهران: دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی.
وُلد، جرج، برنارد، توماس، و اسنیپس، توماس. (۱۳۸۸). جرم‌شناسی نظری: گذری بر نظریه‌های جرم‌شناسی (ترجمه علی شجاعی). تهران: انتشارات سمت.
هادوی‌نیا، علی‌اصغر. (۱۳۸۲). ارزیابی عملکرد صندوق‌های قرض‌الحسنه در ایران. در مجموعه مقالات سومین همایش دوسالانۀ اقتصاد اسلامی. دانشگاه تربیت مدرس.