ضوابط مصلحت در سه ساحت استنباط، تقنین و اجرا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران.

2 طلبه درس خارج حوزه علمیه و کارشناسی ارشد فلسفه دین دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

ابهام در مفهوم مصلحت باعث شده هرکس ادعای رعایت آن را داشته باشد. بنابراین تشریح ضوابط تشخیص مصلحت امری مهم است. علی‌رغم بیان ضوابط متفاوت، متأسفانه تناسب آن‎ها با جایگاه مصلحت در ساحت‌های مختلف رعایت نشده است؛ مقالۀ حاضر، با هدف ترمیم، این مسئله را به روش توصیفی‎ـ‎تحلیلی از منابع کتابخانه‌ای به بررسی گذاشته است. با تکیه بر نظام معرفتی اسلام، برای مصلحت پنج کارکرد («ملاک متعلق احکام»، «موضوع احکام ولایی»، «قید موضوع حکم یا قانون»، «عنوان ثانوی» و «رافع تزاحم») وجود دارد که در سه ساحت استنباط، تقنین و اجرا بررسی و ضوابط هریک تبیین شده است. تشخیص مصلحت در ساحت استنباط به منابع وحی، عقل و عقلا برمی‌گردد که در صورت قطعی بودن ملاک، به‌عنوان مصلحت واقعی شمرده می‌شود. در تقنین قوانین، ضوابط به سه دستۀ پایه، ساختاری و محتوایی تقسیم می‌شود که هریک ضوابط جزئی‌تری دارند. در ساحت اجرا، ضوابط پایه و محتوایی برای مصلحت به‎مثابۀ قید موضوع حکم یا قانون نیز مطرح است. «ضرر و اضطرار» و «عسر و حرج» دو عنوان صادق بر مصلحت به‎مثابۀ ‎عنوان ثانوی هستند. رعایت قاعده «اهم و مهم» نیز اصلی‌ترین ضابطه برای رفع تزاحمات است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Criteria of Maslahah in the Three Arenas of Inference, Legislation, and Implementation

نویسندگان [English]

  • Gholamreza Peyvandi 1
  • Ali Zaregharamal 2
1 Assistant Professor of Fiqh and Law, Islamic Culture and Thought Research Institute, Qom, Iran.
2 Kharij-level Seminary Student & M.A. in Philosophy of Religion, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Ambiguity in the concept of maslahah has allowed many actors to claim that they act in accordance with it. Clarifying criteria for identifying maslahah is therefore essential. Although various criteria have been proposed, they have often not been matched to the role of maslahah in different arenas. This descriptive-analytical study, based on library sources and the Islamic epistemic system, identifies five functions of maslahah: the criterion underlying the object of rulings, the subject of governmental rulings, a qualification of the object of a ruling or law, a secondary title, and a remover of conflict between duties. These functions are examined in the three arenas of inference, legislation, and implementation. In inference, maslahah is identified through revelation, reason, and rational custom. In legislation, criteria are divided into foundational, structural, and substantive categories. In implementation, foundational and substantive criteria apply where maslahah qualifies the object of a ruling or law; harm and necessity, hardship and difficulty, and the rule of more important and important govern secondary titles and conflicts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • maslahah
  • criteria of maslahah
  • inference
  • legislation
  • implementation of laws

منابع

آهنچی، امید. (۱۳۹۷). واکای معنای «عقل سلیم» از منظر علامه طباطبایی. معرفت، ۲۹(۱)، ۵۷-۶۹.
ابن‎فارس، احمد بن فارس. (۱۴۰۴). معجم مقاییس‌اللغة. قم: مکتب الأعلام الاسلامی.
ابن‎منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ازهری، محمد بن احمد. (۱۴۲۱). تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء‌التراث العربی.
ایزدهی، سید سجاد. (۱۳۹۲). ضوابط مصلحت در فقه شیعه. سیاست متعالیه، ۱(۱)، ۲۹-۵۸.
ایزدهی، سید سجاد. (۱۳۹۳). مصلحت در فقه سیاسی شیعه. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
بجنوردی، حسن. (۱۳۷۷). القواعد الفقهیة. قم: الهادی.
بدری، تحسین. (۱۴۲۸). معجم مفردات أصول الفقه المقارن. تهران: المشرق للثقافة و النشر.
بیگدلی، عطاءالله و فرج‌پور، علی‌اصغر. (۱۳۹۲). رهیافتی نو به ضوابط تشخیص مصلحت، از ضابطه تا فرایند. سیاست‌های راهبردی و کلان، ۱(۲)، ۱۱۹-۱۶۰.
پارساپور، محمدباقر و نوربخش، سوسن. (۱۳۹۴). معیارهای ارزیابی مصلحت کودک در فقه امامیه، حقوق ایران و کنوانسیون حقوق کودک. حقوق اسلام و غرب، ۲(۳)، ۱-۲۷.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۱). صورت و سیرت انسان در قرآن. قم: اسراء.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۳۷۶). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
حسینی حائری، سید کاظم. (۱۳۹۹). أساس الحکومة الاسلامیة. بیروت: مطبعة النیل.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۸۹). صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی (س). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، روح‌الله. (۱۴۱۵). المکاسب المحرمة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۳۴). مصباح الفقاهة. قم: مؤسسه نشر الفقاهة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
زارع قراملکی، علی و محمدی جورکویه، علی. (۱۴۰۲). جایگاه مصلحت در سه ساحت استنباط، تقنین و اجرا. حقوق اسلامی، (در صف انتشار).
زنگنه، احمد. (۱۳۹۵). بررسی اجمالی منزلت عقل از دیدگاه آیت‌الله میرباقری. وبگاه خبرگزاری مهر.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۴). نقش زمان و مکان در استنباط. فقه اهل‌بیت علیهم‌السلام، (۴۳).
سیدرضی، محمد بن حسین. (۱۴۱۴). نهج البلاغه. قم: مؤسسه نهج البلاغه.
صدر، سید محمدباقر. (۱۴۱۸). دروس فی علم الأصول. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
صدوق، محمد بن علی. (۱۴۱۳). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
عزیزی، حسین و فلاح‎زاده، علی‌محمد. (۱۴۰۰). مصلحت اجتماعی در فقه امامیه؛ از مفهوم تا ضابطه. دانش حقوق عمومی، ۱۰(۳۲)، ۸۵-۱۰۴.
عسکری، حسن بن عبدالله. (۱۴۰۰). الفروق فی اللغة. بیروت: دارالافاق الجدیدة.
علیدوست، ابوالقاسم. (۱۳۹۶). فقه و مصلحت. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۰۹). کتاب العین. قم: هجرت.
فیومی، احمد بن محمد. (۱۴۱۴). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: مؤسسه دار الهجرة.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۴). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
لجنة فقه معاصر. (۱۴۴۱). الفائق فی الأصول. قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۶). نظریۀ حقوقی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۲). نظریۀ سیاسی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصطفوی، حسن. (۱۴۳۰). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
مظفر، محمدرضا. (۱۳۸۷). اصول الفقه. قم: بوستان کتاب.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۹). احکام پزشکی. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع).
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۷). دایرةالمعارف فقه معارف. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع).
مؤمن قمی، محمد. (۱۴۲۵). الولایة الالهیة الاسلامیة أو الحکومة الاسلامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم.
میرزایی، محمد و رضایی، محسن. (۱۳۹۹). ضوابط حاکم بر کاربرد مصلحت دینی در سیاست‌گذاری‌های جنایی. پژوهش حقوق کیفری، ۸(۳۱)، ۱۴۹-۱۷۵.
نائینی، محمدحسین. (۱۳۷۶). فوائد الأصول. قم: جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار احیاء‌التراث العربی.
واسطی، عبدالحمید. (۱۴۲۴). نگرش سیستمی به دین (بررسی هویت استراتژیک دین). مشهد: مؤسسه تحقیقاتی آموزشی اندیشه نور.