امکان‌سنجی انتساب ولدالزنا به مادر در فقه اسلامی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده هنر و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.

چکیده

آثار نسب مشروع مطابق برخی روایات اسلامی، به‎واسطۀ نکاح صحیح به وجود می‌آید. شناسایی نسب افراد به قدری اهمیت دارد که در روایات اسلامی به‎عنوان نخستین حق طفل پس از تولد، مورد تأکید قرار گرفته است. مسئلۀ انتساب ولدالزنا به مادر، از موضوعات مورد اختلاف در مذاهب فقهی است. مشهور فقیهان اهل‌سنت و برخی فقیهان امامیه معتقد به الحاق نسب ولدالزنا به مادر شده‌اند. مستند اصلی این دیدگاه، پاره‌ای از روایات و ادلۀ عقلی است. بدین جهت، با تمسک به نصوص، معتقد به ارث ولدالزنا از جانب مادر و خویشاوندان وی شده‌اند و هرگونه ارتباط ولدالزنا با زانی را نفی نموده‌اند و آنان را در احکام به کودکان ناشی از لعان قیاس کرده‌اند. در مقابل، مشهور فقیهان امامیه و برخی اهل‌سنت معتقد به عدم الحاق شده‌اند. قائلین به این نظریه، به حدیث فراش، برخی روایات صحیحه، ادلۀ عقلی و اصل احتیاط تمسک کرده‌اند. از منظر ایشان، جمع بین نسب با معصیت، امکان‌ناپذیر نیست؛ به عبارت دیگر، موارد زنا به دلایل ذکرشده از موضوع نسب خارج می‌گردد. هدف اصلی مقالۀ پیش رو، بررسی دیدگاه فقیهان اسلامی نسبت به امکان الحاق نسب ولد زنا به مادر است. منشأ اصلی اختلاف این است که عده‌ای دلیل اصلی الحاق طفل به مادر را ولادت و صدق عنوان «ولد» ذکر کرده‌اند و از سوی دیگر، برخی جهت نفی انتساب ولدالزنا به مادر، به شرعی نبودن رابطه آن‎ها و عدم زوجیت تمسک جسته‌اند. در این پژوهش، سؤال اصلی این است که دیدگاه فقیهان فریقین در موضوع انتساب ولدالزنا به مادر چیست؟ این پژوهش با روش کتابخانه‌ای و رویکرد توصیفی‎ـ‎تحلیلی به‎صورت تطبیقی نگاشته شده است. پس از تحلیل و ارزیابی ادلۀ هر دیدگاه، نتایج ذیل حاصل می‌گردد: عنوان واژۀ «ولد» در لغت بر ولدالزنا صدق کرده، هیچ‌گونه دلیل خاصی بر انتفای بنوت بین فرزند و مادر طفل وجود نداشته، و آثار نسب به‏دلیل الحاق نسب بین مادر و طفل، جاری می‌گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Possibility of Attributing a Child Born of Zina to the Mother in Islamic Fiqh

نویسنده [English]

  • Abbasali Salehi
Assistant Professor, Department of Fiqh and Law, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
چکیده [English]

According to some Islamic narrations, the effects of legitimate lineage arise through a valid marriage, and lineage is recognized as the first right of the child after birth. The attribution of a child born of zina to the mother is disputed: the majority of Sunni and some Imami jurists, relying on certain narrations and rational proofs, affirm attachment, thereby acknowledging the child’s inheritance from the mother and her relatives while negating any connection with the adulterer and analogizing them to children of liʿān. In contrast, the majority of Imami jurists and some Sunnis deny attachment, invoking the hadith of firāsh, authentic narrations, rational arguments, and the principle of caution, holding that although combining lineage with sin is not impossible, cases of zina are excluded from the subject of lineage for the above reasons. The main objective of this article is to examine jurists’ views on attaching the lineage of a child of zina to the mother. The core disagreement is whether birth and the applicability of the term “walad” establish attachment, or whether the lack of a religiously valid marriage negates it. The research question is: What is the stance of jurists of both schools on this matter? Using a library method and a descriptive-analytical, comparative approach, the study concludes that “walad” linguistically applies to a child of zina, there is no specific proof negating filiation between mother and child, and the effects of lineage consequently apply due to this attachment.

کلیدواژه‌ها [English]

  • lineage
  • child born of zina
  • child
  • inheritance
  • firash

منابع

قرآن کریم
ابن‎نجیم، زین‌الدین بن ابراهیم. (بی‌تا). البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بیروت: دارالمعرفة.
ابن‌حزم، علی بن محمد. (بی‌تا). المحلی بالآثار. بیروت: دارالفکر.
امامی، اسدالله. (۱۳۹۴). مطالعه تطبیقی نسب در حقوق ایران و فرانسه. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
احمد بن حنبل، ابوعبدالله. (۱۴۲۱). المسند للامام احمد بن حنبل. بی‌جا: بی‌نا.
اردبیلی، احمد بن محمد. (۱۴۰۳). مجمع الفائدة و البرهان. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
ابی‌داود، سلیمان بن اشعث. (۱۴۱۹). السنن. بیروت: دارالقبلة للثقافة الاسلامیة.
ابن‎ابی‌داود، عبدالله بن سلیمان. (۱۴۰۵). مسند عائشة. الکویت: مکتبة الأقصی.
ابن‌حزم، ابومحمد علی بن احمد. (بی‌تا). المحلی بالآثار. بیروت: دارالفکر.
ابوبلال، احمد بن محمد. (۱۴۳۱). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. ریاض: مجمع الملک فهد بالطباعة.
ابن‌عابدین، محمدامین بن عمر. (۱۹۹۶). رد المحتار علی الدر المختار. بیروت: دارالفکر.
ابن‌قدامه، ابومحمد عبدالله بن احمد. (۱۳۸۹). المغنی. مصر: مکتبة القاهرة.
ابن‌قدامه، ابومحمد عبدالله بن احمد. (۱۴۳۳). الشرح الکبیر. بیروت: دارالفکر.
ابن‌قیم، محمد بن ابی‌بکر. (۱۴۱۵). زاد المعاد فی هدی خیر العباد. بیروت: مکتبة المنار.
ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله. (۱۴۲۱). الاستذکار. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (۱۴۱۹). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌مفلح، ابراهیم بن محمد. (۱۴۱۸). المبدع شرح المقنع. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌حجر، احمد بن علی. (۱۴۰۶). تقریب التهذیب. سوریه: دار الرشید.
احمد عبدالحمید. (۲۰۰۸). احکام ولد الزنا فی الفقه الاسلامی. فلسطین: جامعة النجاح الوطنیة فی نابلس.
بجنوردی، سید محمد بن حسن. (۱۴۱۰). القواعد الفقهیة. تهران: مؤسسه عروج.
بخاری، احمد بن اسماعیل. (۱۴۲۲). صحیح البخاری. مصر: المجلس الأعلى للشئون الاسلامیة.
ترمذی، محمد بن عیسی. (۱۳۹۵). السنن. مصر: مطبعة مصطفی البابی الحلبی.
تمیمی، ابوبکر بن محمد. (۱۴۳۴). الجامع لمسائل المدونة. بیروت: معهد البحوث العلمیة.
ثعلبی، عبدالوهاب بن علی. (بی‌تا). المعونة علی مذهب عالم المدینة (الامام مالک بن أنس). مکة المکرمة: المکتبة التجاریة.
جوینی، عبدالملک بن عبدالله. (۱۴۲۸). نهایة المطلب فی درایة المذهب. بی‌جا: دار المنهاج.
حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۹). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
حلی، محمد بن حسن. (۱۳۶۳). ایضاح الفوائد. قم: اسماعیلیان.
حلبی، ابوالصلاح. (۱۴۰۷). الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین (ع).
حنبلی، محمد بن احمد. (۱۴۱۸). تنقیح التحقیق فی احادیث التعلیق. ریاض: أضواء السلف.
حسینی عاملی، سید جواد. (۱۳۹۰). مفتاح الکرامة فی شرح القواعد العلامة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹). وسائل الشیعة فی تحصیل مسائل الشرعیة. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیة.
خویی، سید ابوالقاسم موسوی. (۱۴۱۸). المبانی فی شرح العروة الوثقی. قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی.
خویی، سید ابوالقاسم موسوی. (۱۴۱۷). التنقیح فی شرح العروة الوثقی. قم: انصاریان.
لخمی مالکی، علی بن محمد. (۱۴۳۲). التبصرة. قطر: وزارة الأوقاف و الشؤون الاسلامیة.
خرشی، محمد بن عبدالله. (۱۴۱۷). حاشیة الخرشی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن. (۱۴۱۲). السنن. ریاض: دار المغنی.
درویش، محی‌الدین. (۱۴۱۵). اعراب القرآن الکریم و بیانه. سوریه: الارشاد.
دمیری، محمد بن موسی. (۱۴۲۵). النجم الوهاج فی شرح المنهاج. ریاض: دار المنهاج.
رملی، محمد بن ابی‌عباس. (۱۳۸۶). نهایة المحتاج الی شرح المنهاج. مصر: مکتبة المصطفی البابی.
رومی، محمد بن محمد. (۱۳۸۹). فتح القدیر للکمال ابن الهمام. مصر: مطبعة مصطفی البابی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲). المفردات فی الفاظ القرآن الکریم. بیروت: دار العلم.
زیلعی، عثمان بن علی. (۱۳۱۳). تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق. قاهره: المطبعة الکبری.
زحیلی، وهبه. (۱۴۰۹). الفقه الاسلامی و أدلته. دمشق: دار الفکر.
زیاد احمد، عبدالنبی سلامه. (۱۹۹۶). الأطفال الأنابیب بین العلم و الشریعة. عمان: الدار العربیة.
زبیدی، محمد بن یعقوب. (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
سیفی مازندرانی، علی‌اکبر. (۱۴۲۲). کتاب المواریث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
سغدی، علی بن حسین. (۱۴۰۴). النتف فی الفتاوی. بیروت: دار الفرقان.
سیدقطب، ابراهیم حسین الشاربی. (۱۴۱۲). فی ضلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
سرخسی، محمد بن احمد. (۱۴۱۴). المبسوط. بیروت: دار المعرفة.
شافعی، محمد بن ادریس. (۱۴۲۷). تفسیر الامام الشافعی. ریاض: دار التدمریة.
شافعی، محمد بن ادریس. (۱۴۰۰). احکام القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیة.
صانعی، یوسف. (۱۳۶۸). فقه الثقلین فی شرح تحریر الوسیلة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
طیار، عبدالله بن محمد. (۱۴۳۲). الفقه المیسر. ریاض: مدار الوطن للنشر.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۶۵). تهذیب الاحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۶۷). الاستبصار. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۳). العدة فی أصول الفقه. بیروت: مؤسسه آل‌البیت (ع).
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۹). المیزان فی تفسیر القرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
طباطبایی، سید علی بن محمد. (۱۴۱۸). ریاض المسائل فی بیان الاحکام. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
عاملی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۳). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیة.
غروی تبریزی، علی. (۱۴۱۷). التنقیح فی شرح العروة الوثقی. قم: انصاریان.
غیتابی، محمود بن احمد. (۱۳۸۹). البنایة شرح الهدایة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
فضل‌الله، محمدحسین. (۱۴۲۱). فقه المواریث و الفرایض. بیروت: دار الملاک للطباعة.
فاضل لنکرانی، محمد. (۱۳۸۹). تلقیح مصنوعی انسان. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
فوزان، عبدالعزیز بن فوزان. (۱۴۰۷). حکم استبراء الزانیة و استلحاق ولد الزنا. مجله العدل، (۳۰). وزارت العدل السعودیة.
قدوری، احمد بن محمد. (۱۴۲۷). التجرید. قاهره: دار السلام.
قنوجی، محمدصدیق بن حسن. (۱۲۹۰). الروضة الندیة شرح الدرر البهیة. هند: دار المعرفة.
کرجی، احمد محمد بن علی. (۱۴۱۴). نکت الدالة علی البیان فی أنواع العلوم و الأحکام. مصر: دار ابن عفان.
کاشف‌الغطاء، عباس بن حسن. (بی‌تا). الفوائد الجعفریة. قم: مؤسسه کاشف‌الغطاء.
کاشانی، ابوبکر بن مسعود. (۱۴۰۶). بدائع الصنائع. بیروت: دار الکتب العلمیة.
موسوعة الفقه الاسلامی. (۱۴۲۲). مصر: المجلس الأعلى للشئون الاسلامیة.
مالکی، عبدالوهاب بن علی. (بی‌تا). المعونة علی مذهب عالم المدینة (الامام مالک بن أنس). مکة المکرمة: المکتبة التجاریة.
مالک بن انس. (۱۴۱۲). الموطأ. امارات: مؤسسه الرسالة.
موصلی، ابن‌مودود. (۱۴۱۹). الاختیار لتعلیل المختار. دمشق: دار الخیر.
ماوردی، علی بن محمد. (۱۴۱۹). الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الامام الشافعی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۶). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
محسنی، محمدآصف. (۱۴۱۳). الفقه و المسائل الطبیة. قم: بوستان کتاب.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۰). المقنعة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
نیشابوری، محمد بن ابراهیم. (۱۴۲۵). الاشراف علی مذاهب العلماء. امارات متحده عربی: مکتبة مکه الثقافیة.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نسفی، عبدالله بن احمد. (۱۴۱۹). مدارک التنزیل و حقائق التأویل. بیروت: دار الکلم الطیب.
نراقی، محمد مهدی. (۱۴۱۵). مستند الشیعة. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
وجدانی فخر، قدرت‌الله. (۱۴۳۱). الجواهر الفخریة فی شرح الروضة البهیة. بیروت: الامیرة للطباعة و النشر.
هرری، محمدامین بن عبدالله. (۱۴۳۹). مرشد ذوی الحجا و الحاجة الی سنن ابن ماجه. عربستان سعودی: دار المنهاج.
یزدی، سید محمدکاظم. (۱۴۱۵). العروة الوثقی. قم: صحفی.