«بدنام‌سازی»؛ درون‌مایۀ بزه افترا در حقوق کیفری ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه حقوق، دانشکده حقوق، علوم سیاسی و تاریخ، دانشگاه یزد، یزد، ایران.

2 دانش‌آموخته دکتری، گروه فقه و حقوق جزا، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

چکیده

افترا از جمله جرایم علیه شخصیت معنوی اشخاص است که از دیرباز در سیاهه جرایم کشورمان وجود داشته است. در حال حاضر مستند قانونی این جرم، ماده ۶۹۷ از کتاب تعزیرات قانون مجازات اسلامی می‌باشد. بررسی آراء محاکم کیفری در مورد بزه افترا از اختلاف‌نظر قضات در خصوص شرایط تحقق این بزه حکایت دارد؛ به‌گونه‌ای که برخی از ایشان برخلاف برخی دیگر، بدنام‌سازی و هتک حرمت اجتماعی بزه‌دیده از طریق «اشاعه انتساب جرم» به وی را شرط تحقق افترا می‌دانند. اختلاف‌نظر مذکور در دکترین حقوق کیفری نیز قابل مشاهده است؛ ازاین‌رو نویسندگان این پژوهش جایگاه شرط مذکور در تحقق افترا را به‌عنوان سؤال اصلی تحقیق در نظر گرفته‌اند. مقاله با روش توصیفی- تحلیلی و بهره‌گیری از آموزه‌های علوم مختلف و نگاهی بنیادین، قرائن و اماراتی در شرطیت اشاعه ارائه نموده و به این نتیجه نائل آمده است که متعلق حقیقی حکم در ماده ۶۹۷ تعزیرات، «بدنام‌سازی دیگری از طریق انتساب جرم به وی» است. در نهایت، در جهت اصلاح ماده قانونی مورد بحث، پیشنهادهایی ارائه گردیده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

“Reputational Harm” as the Core of Criminal Defamation in Iranian Criminal Law

نویسندگان [English]

  • Mojtaba Malekafzali Ardakani 1
  • Bahare Karami 2
1 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Law, Political Science and History, Yazd University, Yazd, Iran.
2 PhD in Jurisprudence and Criminal Law, Department of Jurisprudence and Criminal Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran.
چکیده [English]

Criminal defamation is an offense against a person’s moral and social personality and has long been recognized in Iranian criminal legislation. Its current statutory basis is Article 697 of Book Five of the Islamic Penal Code. Judicial decisions reveal substantial disagreement over the elements of the offense. Some courts require that the attribution of a crime be disseminated in a manner capable of damaging the victim’s social reputation, while others consider a direct accusation communicated only to the person concerned sufficient. The same disagreement appears in criminal-law doctrine. Using a descriptive-analytical method and drawing on legislative studies, principles of jurisprudence, interpretation, and ethics, this article examines whether dissemination is a constitutive condition of criminal defamation. It concludes that the true object of the prohibition in Article 697 is not the bare attribution of an offense, but the reputational harm caused by attributing criminal conduct to another. The article accordingly proposes amendments that would state the dissemination requirement more clearly.

کلیدواژه‌ها [English]

  • criminal defamation
  • social reputation
  • reputational harm
  • dissemination
قرآن کریم.
آقایی‌نیا، حسین. (۱۳۹۲). حقوق کیفری اختصاصی: جرایم علیه اشخاص (شخصیت معنوی). تهران: میزان.
آقایی‌نیا، حسین. (۱۳۹۹). جرایم علیه اشخاص (شخصیت معنوی). تهران: میزان.
ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع – دار صادر.
اردبیلی، محمدعلی. (۱۳۹۹). حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
انصاری، باقر. (۱۳۹۲). «حمایت از حرمت اشخاص در برابر آزادی بیان». فصلنامه رسانه، (۹۳).
بیگ‌زاده، رجب. (۱۳۸۲). شیوه‌نامه نگارش قانون. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر. (۱۴۱۳ق). مختلف الشیعه فی أحکام الشریعه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۷۷). لغت‌نامه دهخدا. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
روزنامه رسمی کشور. (۱۳۶۲/۰۸/۲۳، ۱۳۵۲/۰۳/۰۷، ۱۳۷۵/۰۴/۰۴، ۱۳۹۹/۰۳/۲۶). روزنامه رسمی کشور.
زراعت، عباس. (۱۳۹۲). حقوق جزای اختصاصی (۱): جرایم علیه اشخاص. تهران: جاودانه، جنگل.
سامانه اداره‌کل حقوقی قوه قضاییه. (بی‌تا). سامانه اداره‌کل حقوقی قوه قضاییه. بازیابی از www.edarehoquqy.eadl.ir
سامانه روزنامه رسمی کشور. (بی‌تا). سامانه روزنامه رسمی کشور. بازیابی از www.rrk.ir
سامانه قوانین جمهوری آلمان. (بی‌تا). سامانه قوانین جمهوری آلمان. بازیابی از www.gesetze-im-internet.de
سامانه ملی آراء قضایی. (بی‌تا). سامانه ملی آراء قضایی. بازیابی از www.ara.jri.ac.ir
سامانه نشست‌های قضایی. (بی‌تا). سامانه نشست‌های قضایی. بازیابی از www.neshast.org
شامبیاتی، هوشنگ. (۱۳۹۳). حقوق جزای اختصاصی (۱) (جرایم علیه اشخاص). تهران: مجد.
شرتونی، سعید. (۱۳۷۴). أقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد. تهران: اداره اوقاف و امور خیریه – دار الأسوه.
صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد. (۱۴۱۴ق). المحیط فی اللغه. بیروت: عالم الکتب.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
عاملی، محمد بن مکی. (۱۴۱۰ق). اللمعه الدمشقیه فی فقه الإمامیه. بیروت: دار التراث – الدار الاسلامیه.
عمید زنجانی، عباسعلی؛ خاوری، یعقوب. (۱۳۸۴). واژه‌نامه تفصیلی فقه جزا. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۰ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
فیض، علیرضا. (۱۳۹۱). مبادی فقه و اصول. تهران: دانشگاه تهران.
قلی‌زاده، احمد. (۱۳۷۹). واژه‌شناسی اصطلاحات اصول فقه. تهران: بنیاد پژوهش‌های علمی - فرهنگی نور الاصفیاء.
کلانتری، علی‌اکبر. (۱۳۸۲). «تنقیح مناط». فقه، ۱۰(۳۵).
متقی، علی بن حسام‌الدین. (۱۴۰۱ق). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال. بیروت: مؤسسه الرساله.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۴۰۳ق). بحار الانوار. قم: مؤسسه الوفاء.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ملک‌افضلی اردکانی، مجتبی. (۱۴۰۱-۱۴۰۲). تقریرات درس اصول و فنون قانونگذاری. یزد: دانشگاه یزد.
میرمحمدصادقی، حسین. (۱۴۰۱). حقوق جزای اختصاصی (۴)، جرایم علیه شخصیت معنوی اشخاص. تهران: میزان.
نجار، محمدعلی؛ مصطفی، ابراهیم؛ زیات، احمدحسن. (۱۹۸۹). المعجم الوسیط. استانبول: دارالدعوه.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
واسطی، زبیدی؛ حنفی، محب‌الدین؛ حسینی، محمد مرتضی. (۱۴۱۴ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
ولایی، عیسی. (۱۳۸۷). فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول. تهران: نشر نی.