مبانی، گستره و سازوکارهای حمایت از مستضعفان جهان در نظام حقوقی ج.ا.ا. و فقه مذاهب اسلامی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ دکتری حقوق عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.

2 دانشیار، گروه حقوق عمومی و بین الملل دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران.

3 استاد تمام، گروه حقوق و فقه اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.

چکیده

حمایت از ستم‌دیدگان و مستضعفان، یکی از اصول سیاست خارجی حکومت اسلامی و از آرمان‌های ویژه نظام جمهوری اسلامی ایران است که در نظام حقوقی این کشور و نگرش فقهی مذاهب اسلامی تبلور یافته است. طبق این اصل، حکومت اسلامی ملزم است که به حمایت همه‌جانبه از مستضعفان بپردازد. از سوی دیگر، اصل عدم مداخله در امور داخلی کشورها از اصول عرفی پذیرفته‌شده بین‌المللی است. حال، پرسش قابل طرح آن است که اصل حمایت از مستضعفان در نظام حقوقی ایران و نگرش فقهای مذاهب اسلامی بر چه مبانی استوار است؟ دامنۀ حمایت تا کجاست و با چه سازوکاری قابل انجام است؟ با توجه به اصل عدم مداخله، اجرای اصل حمایت از مستضعفان و ستمدیدگان، چگونه ممکن است؟ پاسخ به این پرسش‌ها، جستاری است که با روش تحلیلی-توصیفی و با ابزار مطالعاتی کتابخانه‌ای، در این پژوهه مورد توصیف و تحلیل قرار گرفته و دستاورد این خامه آن است که حمایت از مستضعفان، به تأسّی از آموزه‌های اسلامی، در قانون اساسی و نگرش فقهی مسلمانان بازتاب یافته است، به‌گونه‌ای که گستره آن محدود به مستضعفان و ستمدیدگان مسلمان نیست و سازوکار عملیاتی شدن این اصل، با اقدامات سیاسی، اقتصادی، حقوقی و حتی در مواردی، نظامی ممکن بوده و تضادی با اصل عدم مداخله هم ندارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Foundations, Scope, and Mechanisms for Supporting the World's Oppressed in the Legal System of the Islamic Republic of Iran and the Jurisprudence of Islamic Schools

نویسندگان [English]

  • Seyyed Ali Mohammad Hosseini-Nejad 1
  • Seyyed Ahmad Habib-Nejad 2
  • Hossein Javan-Arasteh 3
1 PhD Graduate in Public Law, Islamic Azad University, Qom Branch, Qom, Iran.
2 Associate Professor, Department of Public and International Law, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran.
3 Full Professor, Department of Law and Social Jurisprudence, Research Institute of Hawzeh and University, Qom, Iran.
چکیده [English]

Supporting oppressed and vulnerable peoples is a fundamental principle of Islamic governance and a distinctive aspiration of the Islamic Republic of Iran. It clearly appears in Iranian constitutional law and in the jurisprudence of Islamic schools as a duty of the Islamic government. International law, however, generally recognizes non-intervention in the domestic affairs of states. This article therefore asks what foundations support the duty, how far it extends, which mechanisms may lawfully implement it, and how it can be reconciled with non-intervention. Using a descriptive-analytical and library-based method, the study examines the Qurʾān, Sunna, reason, the jurisprudence of the Islamic schools, Iranian constitutional principles, and relevant international legal materials. It finds that the duty has religious, rational, ethical, and constitutional foundations; its beneficiaries are not limited to Muslims; and its principal mechanisms are political, economic, and legal, with military assistance confined to exceptional conditions. Properly designed support does not intrinsically violate non-intervention because assistance, advocacy, lawful sanctions, judicial recourse, and narrowly justified collective protection differ from coercive imposition of political will.

کلیدواژه‌ها [English]

  • support for the oppressed
  • humanitarian intervention
  • Islamic Revolution
  • Islamic schools
  • non-intervention
قرآن کریم. (ترجمه محمدمهدی فولادوند).
نهج‌البلاغه. (۱۳۸۶). (گردآوری سید رضی، ترجمه محمد دشتی). قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین (ع).
آذرنوش، آذرتاش. (۱۳۹۱). فرهنگ معاصر عربی فارسی (چاپ ۱۴). تهران: نشر نی.
ابراهیمی، محمد و دیگران. (۱۳۷۹). اسلام و حقوق بین‌الملل عمومی (ج. ۱). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
ابن‌اثیر، علی بن محمد. (۱۳۸۵). الکامل. بیروت: دار الصادر.
ابن‌اعثم کوفی، احمد. (۱۴۲۰). الفتوح. بیروت: دار الندوة الجدیدة.
ابن‌حنبل شیبانی، احمد بن محمد. (۱۴۱۴). مسند احمد (تحقیق عبدالله محمد درویش، چاپ دوم). بیروت: دار الفکر.
ابن‌قدامه مقدسی، عبدالله بن احمد. (۱۴۱۲). الکافی فی فقه الإمام أحمد. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴). لسان العرب (چاپ سوم). بیروت: دار صادر.
ابن‌نجیم مصری، زین‌الدین ابراهیم. (بی‌تا). البحر الرائق. مصر: دار الکتاب المصری.
ابن‌هشام، عبدالملک. (بی‌تا). السیرة النبویة (ج. ۱). بیروت: دار القلم.
ابوصلاح حلبی، تقی بن نجم. (بی‌تا). الکافی فی الفقه (تحقیق رضا استادی). اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی (ع).
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله. (۱۳۷۸). حلیة الأولیاء. بیروت: دار الکتاب العربی.
اکبری، محمد. (۱۳۷۸). اصل عدم مداخله. مجله پژوهش حقوق و سیاست، ۱(۱)، ۲۲۱-۲۷۴.
امام خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۷۸). صحیفه امام (مجموعه آثار امام خمینی (ره)) (ج. ۵، ۸، ۱۱ و ۲۰). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
امام خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۸۸). صحیفه امام (۲۲ جلدی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
امینی، ابراهیم. (۱۳۷۸). امام خمینی و مستضعفان. مجله حکومت اسلامی، (۱۲)، ۹-۲۳.
بحرانی، ابن‌شعبه. (۱۳۸۲). تحف العقول. قم: انتشارات آل علی (ع).
بهوتی حنبلی، منصور بن یونس. (بی‌تا). الروض المربع شرح زاد المستنقع. ریاض: دار المؤید - مؤسسة الرسالة.
بیهقی، احمد بن حسین. (۱۴۱۴). السنن الکبری (تحقیق محمد عبدالقادر عطا). بیروت: دار الکتب العلمیة.
پوراحمد، احمد و زارعی، بهادر. (۱۳۸۴). امکان‌سنجی احکام جهاد در فراسوی قلمرو مطالعات حقوقی. مطالعات حقوقی، ۵(۱)، ۸۵-۱۰۶.
ترمذی، محمد بن عیسی. (بی‌تا). سنن الترمذی (تحقیق احمد محمد شاکر). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
تسخیری، محمدعلی. (۱۳۸۵). در پرتو قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (ترجمه محمد سپهری). تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
ثعلبی بغدادی، عبدالوهاب بن علی. (۱۴۳۵). المعونة علی مذهب عالم المدینة «الامام مالک بن انس». مکه مکرمه: المکتبة التجاریة.
جاوید، محمدجواد و اصل زعیم، امیرحسین. (۱۳۹۲). بررسی رویکرد حمایتی قانون اساسی. مطالعات حقوقی دولت اسلامی، (۱)، ۷۴-۹۱.
الحر العاملی، محمد بن حسن. (بی‌تا). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
حسینی، سید ابراهیم. (۱۳۸۰). بررسی تطبیقی حمایت از حقوق بشر در اسلام و حقوق بین‌الملل معاصر. معرفت، (۴۲)، ۸۱-۹۲.
حسینی زبیدی، محمد مرتضی. (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس (چاپ اول). بیروت: دار الفکر.
حقیقت، سید صادق. (۱۳۸۵). مبانی، اصول و اهداف سیاست خارجی دولت اسلامی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
خسروی، علی‌اکبر. (۱۳۷۳). حقوق بین‌الملل دفاع مشروع. تهران: آدینه.
خلیلیان، خلیل. (۱۳۷۷). حقوق بین‌الملل اسلامی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
راعی، مسعود. (۱۳۸۲). دخالت‌های بشردوستانه و حقوق بشر. مجله معرفت، (۷۰)، ۶۰-۶۸.
الراغب الاصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۴). المفردات فی غریب القرآن. تهران: دفتر نشر الکتاب.
زحیلی، وهبه. (۱۴۱۰). العلاقات الدولیة فی الاسلام. بیروت: دار العلم للملایین.
زحیلی، وهبه. (۱۴۱۲). آثار الحرب فی الفقه الاسلامی. دمشق: دار الفکر.
زمخشری، محمود. (۱۹۷۹). اساس البلاغة (چاپ اول). بیروت: دار الصادر.
سجستانی ازدی، سلیمان بن اشعث. (بی‌تا). سنن أبی داود (تحقیق محمد محیی‌الدین). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
شاو، ملکم. (۱۳۷۲). حقوق بین‌الملل (ترجمه محمدحسین وقار). تهران: اطلاعات.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۳). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صفدری، محمد. (۱۳۴۶). حقوق بین‌الملل عمومی (ج. ۲). تهران: دانشگاه تهران.
صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۶۴). (ج. ۳). تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
ضیائی بیگدلی، محمدرضا. (۱۳۸۵). اسلام و حقوق بین‌الملل. تهران: کتابخانه گنج دانش.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۴). تاریخ الطبری (چاپ چهارم). قم: انتشارات داوری.
طریحی، فخرالدین. (۱۳۷۵). مجمع البحرین (چاپ سوم). تهران: انتشارات مرتضوی.
الطوسی، محمد بن حسن. (۱۳۶۵). تهذیب الأحکام (ج. ۶). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
عباسی اشلقی، مجید. (۱۳۸۰). مداخلات بشردوستانه و اصل عدم مداخله. اطلاعات سیاسی-اقتصادی، (۱۶۹-۱۷۰)، ۸۲-۸۹.
علی‌بابایی، غلامرضا. (۱۳۶۹). فرهنگ علوم سیاسی. تهران: شرکت نشر ویس.
عمید زنجانی، عباسعلی و دیگران. (۱۳۹۰). حقوق بشردوستانه بین‌المللی از منظر اسلام. تهران: دانشگاه تهران.
عمید زنجانی، عباسعلی. (۱۳۷۷). فقه سیاسی (حقوق بین‌الاسلام) (ج. ۳). تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
عمید زنجانی، عباسعلی. (۱۳۸۳). فقه سیاسی (ج. ۵). تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
فیومی، احمد بن محمد. (۱۴۱۴). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر (چاپ دوم). قم: مؤسسه دار الهجرة.
قربان‌نیا، ناصر. (۱۳۸۲). بررسی مداخله بشردوستانه از منظر اخلاق. نامه مفید، (۳۷)، ۱۲۵-۱۵۲.
قرشی، علی‌اکبر. (۱۳۷۱). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
ماوردی، علی بن محمد. (۱۴۱۹). الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الإمام الشافعی و هو شرح المزنی الصغیر. بیروت: دار الکتب العلمیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۳۰). بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
متقی هندی، علی بن حسام‌الدین. (۱۳۹۷). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال. بیروت: مکتبة التراث الإسلامی.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن. (۱۳۸۵). دائرة المعارف قرآن کریم. قم: بوستان کتاب.
مسعود، جبران. (۱۳۷۳). الرائد (ترجمه رضا انزابی‌نژاد). مشهد: آستان قدس رضوی.
مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان. (۱۳۸۱). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۸۵). عاشورا، ریشه‌ها، انگیزه‌ها، رویدادها، پیامدها. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (ع).
ممتاز، جمشید و نجفی اسفاد، مرتضی. (۱۳۷۹). بررسی بحران کوزوو در حقوق بین‌الملل. مجله دیدگاه‌های حقوقی، (۱۷-۱۸)، ۱۳۱-۱۵۶.
منتظری، حسینعلی. (۱۳۸۸). حکومت دینی و حقوق انسان. تهران: گواهان.
منصوری، جواد. (۱۳۶۵). نظری بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: سپهر.
میرمحمدی، مصطفی. (۱۳۹۱). اصل عدم مداخله در اسلام و حقوق بین‌الملل. قم: دانشگاه مفید.
مهدی هادی، حسین. (۱۳۸۵). دخالت نظامی بشردوستانه در اسلام و حقوق بین‌الملل. فصلنامه گفتمان حقوقی، (۱۰-۱۱)، ۸۱-۱۰۶.
نسائی، احمد بن شعیب. (۱۴۱۴). سنن النسائی (چاپ سوم). بیروت: دار المعرفة.
هاشمی، محمد. (۱۳۸۹). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران (ج. ۴). تهران: میزان.
هشمی، سهیل اچ. (۱۳۸۹). آیا مبنای اخلاقی اسلامی برای مداخله بشردوستانه وجود دارد؟ (ترجمه طه موسوی میرکلائی). ویژه‌نامه مجله حقوقی بین‌المللی، ۱۲۷-۱۵۴.
هیثمی، علی بن ابی‌بکر. (۱۴۱۲). مجمع الزوائد و منبع الفوائد (تحقیق محمد درویش). بیروت: دار الفکر.
یزدی، محمد. (۱۳۷۵). قانون اساسی برای همه. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.