موضوع‌شناسی تشهیر به‌عنوان اقدام تأمینی‌ـ‌احتیاطی؛ از علت‌شناسی تا گسترۀ آن در بستر زمان

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

گروه حقوق، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

چکیده

گرچه در منابع فقهی تشهیر مجرم در جرائم شهادت زور، قذف، احتیال، تدلیس و قوادی مورد بحث قرار گرفته، اما الزام به آن صرفاً در جرم شهادت زور مورد اتفاق فقها بوده است. علت اصلی نیز در شناساندن مجرم در جرم شهادت زور، اجتناب از پذیرش شهادت مجدد وی بوده است که این امر با توجه به موضوعیت داشتن شهادت شرعی در نظام دادرسی کیفری اسلام در پرتو تضمین دادرسی عادلانه قابل توجیه است. بنابراین سؤال اصلی در این مقاله موضوع‌شناسی تشهیر در فقه اسلامی بوده که در پرتو علت‌شناسی آن در عصر کنونی مورد بازخوانی قرار گرفته است. بر همین مبنا تشهیر در فقه اسلامی با رویکرد تنبیهی/سرکوبگر نگریسته نشده، بلکه اقدام تأمینی-احتیاطی بوده است که با توجه به تفاوت در هدف با عناوین مشابه همچون انتشار حکم محکومیت قطعی، اجرای علنی کیفر و نظایر آن واگرایی دارد. همچنین با توجه به دسترسی محاکم به سابقۀ کیفری افراد با تشکیل سامانۀ الکترونیکی سجل قضائی و تکلیف به ثبت کلیۀ محکومیت‌های کیفری توسط دادسراها و دادگاه‌ها، علت مذکور منتفی گشته و امروزه نمی‌توان اجرای آن را به‌عنوان حکم اولیه پذیرفت. البته این امر مانع از آن نیست که با استناد به ادلۀ ثانویه همچون وجوب حفظ نظام و مصلحت، حکومت اسلامی تحت عناوین دیگری به شناساندن مجرم به افراد جامعه به‌عنوان یک حکم ثانویه مبادرت ورزد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Publicizing an Offender as a Protective-Precautionary Measure: Its Rationale and Temporal Scope

نویسنده [English]

  • Kazem Khosravi
Department of Law, Ma.c., Islamic Azad University, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Public identification of offenders can intensify stigma, social exclusion, and obstacles to reintegration, and may amount to a second punishment inconsistent with human dignity. Islamic jurists have discussed tashhīr, or public exposure, in connection with false testimony, qadhf, fraud, deception, and procuring. This article re-examines the subject, rationale, scope, and legal nature of tashhīr. Using a descriptive-analytical study of primary fiqhi sources, it finds that a binding requirement of public exposure is established only for the false witness. Its rationale was not retribution, deterrent humiliation, or reform through disgrace, but the protection of adjudication by preventing renewed reliance on the witness until rehabilitation became known. The measure is therefore protective and precautionary rather than punitive, and it differs from publication of a final judgment, media release of an offender’s image, public execution of punishment, shaving the head, exile, or banishment. Because modern criminal-record systems enable courts to verify prior convictions, the original rationale has largely disappeared. Tashhīr is no longer required as a primary rule, although narrowly tailored disclosure may exceptionally be authorized as a secondary governmental measure where public order and a demonstrated public interest require it.

کلیدواژه‌ها [English]

  • publicizing offenders
  • false testimony
  • protective measure
  • human dignity
  • criminal record
ابن‌براج، عبدالعزیز بن‌نحریر. (۱۴۰۶). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌حمزه، محمد بن علی. (۱۴۰۸). الوسیله إلی نیل الفضیله. قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
ابن‌عباد، اسماعیل. (۱۴۱۴). المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتاب.
ابن‌فارس، احمد بن فارس. (۱۴۰۲). معجم مقاییس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم. (۱۴۱۴). لسان العرب. بیروت: دار الفکر.
اردبیلی، سید عبدالکریم. (۱۴۲۷). فقه الحدود و التعزیرات. قم: مؤسسه النشر لجامعة المفید.
اصفهانی، محمد بن حسن (فاضل هندی). (۱۴۱۶). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بولک، برنار. (۱۳۸۷). کیفرشناسی (ترجمه علی‌حسین نجفی ابرندآبادی). تهران: مجد.
جمعی از پژوهشگران. (۱۴۲۶). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت (ع). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
جمعی از مؤلفان. (بی‌تا). مجله فقه اهل‌بیت (ع). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۱۰). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
حلی، احمد بن محمد بن فهد. (۱۴۰۷). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۲۰). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
حلی، محمد بن احمد بن ادریس. (۱۴۱۰). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
خمینی، سید روح‌الله. (بی‌تا). تحریر الوسیلة. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
خوانساری، سید احمد. (۱۴۰۵). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. تهران: مکتبة الصدوق.
خوئی، سید ابوالقاسم. (۱۴۲۲). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسه احیاء آثار الإمام الخوئی (ره).
رشادتی، جعفر، و رضائی، علی. (۱۳۹۹). کیفرشناسی تشهیر و امکان‌سنجی نشر تصویر، حکم محکومیت و رسواسازی قضات متخلف. مجله حقوقی دادگستری، ۸۴(۱۱۰)، ۹۷–۱۱۷. https://doi.org/10.22106/jlj.2020.99885.2503
طباطبائی، سید علی بن محمد. (۱۴۱۸). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
طبسی، نجم‌الدین. (بی‌تا-الف). النفی و التغریب فی مصادر التشریع الإسلامی. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
طبسی، نجم‌الدین. (بی‌تا-ب). موارد السجن فی النصوص و الفتاوی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (۱۴۰۰). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (۱۴۰۷). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی). (۱۴۱۰). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتابفروشی داوری.
غلامی، علی؛ و آقائی میبدی، حسین. (۱۴۰۱). بررسی اهداف مجازات تشهیر در فقه امامیه. فقه جزای تطبیقی، ۲(۳)، –۲۴. https://doi.org/10.22034/jccj.2022.359669.1086
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۰). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۳). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
گلپایگانی، سید محمدرضا. (۱۴۱۲). الدرر المنضود فی أحکام الحدود. قم: دار القرآن الکریم.
محدثی، زهرا، و سلطانی، عباسعلی. (۱۳۹۶). نگرشی بر مجازات تشهیر در فقه شیعه با نگاهی به قوانین موضوعه ایران. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ۱۳(۴۹)، ۷۱–۱۰۲. https://doi.org/10.22034/ijrj.2017.535539
محمدی ری‌شهری، محمد. (۱۳۸۹). میزان الحکمة. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
محمدیان، علی، کشاورزی ولدانی، مرتضی، و مهرابی‌راد، لیلا. (۱۴۰۱). بازخوانی مواضع تشهیر در فقه امامیه (با تحلیل آرای امام خمینی). پژوهشنامه متین، ۲۴(۹۶)، ۱۵۱–۱۸۳. https://doi.org/10.22034/matin.2022.215624.1611
مغنیه، محمدجواد. (۱۴۲۱). فقه الإمام الصادق. قم: مؤسسه انصاریان.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (۱۴۱۰). المقنعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
منتظری، حسینعلی. (۱۴۰۹). مبانی فقهی حکومت اسلامی (ترجمه محمود صلواتی و ابوالفضل شکوری). تهران: مؤسسه کیهان.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد بن محمد مهدی. (۱۴۱۵). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).