شناسایی اختیار وکیل در انجام معامله با خود به‌عنوان قاعده در حقوق ایران و فقه اسلامی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

3 دانشیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

چکیده

در خصوص معامله با خود و احکام آن، در قوانین ایران به‏ندرت مقرراتی وضع شده است. جواز انعقاد معامله با خود در حقوق ایران به‎عنوان قاعده، از مادۀ ۱۹۸ ق.م به دست می‌آید. وضعیت حقوقی معاملۀ وکیل با خود، خصوصاً در مواردی که صراحتاً مجوزی به وکیل برای انعقاد معامله با خود اعطا نشده و وکیل به‏‎موجب وکالت مطلق مجاز در انعقاد قرارداد باشد، در فقه اسلامی و حقوق ایران مورد مناقشه قرار گرفته است. در قواعد کلی معاملات، مقرراتی وجود ندارد تا حکم موضوع را روشن سازد و مانع از تشتت آرا شود. برخی معامله با خود را صرفاً در مواردی صحیح می‌پندارند که وکیل از سوی موکل، مجاز در انجام آن باشد. در مقابل، عده‌ای معتقدند وکیل مأذون در معامله ولو به‎صورت کلی یا مطلق، حق انعقاد معامله با خود را حتی در صورت عدم تصریح داراست. این مقاله به‏طور توصیفی‎ـ‎تحلیلی نشان می‌دهد تحت حاکمیت اصول استحکام معاملات و آزادی اراده و قراردادها، معاملات وکیل مذکور، با خود نافذ است، مگر اینکه منع صریحی در مقررات یا قرارداد موجود باشد. در پرتو این اصول، جهت تضمین حقوق و آزادی‌های اشخاص چنانچه مقررات محدودکننده‌ای موجود باشد، باید حکمی استثنایی و خلاف قاعده محسوب و به‎صورت محدود تفسیر و از استخراج حکم عام از احکام استثنایی اجتناب گردد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Recognizing the Agent’s Authority to Engage in Self-Dealing as the Rule in Iranian Law and Islamic Fiqh

نویسندگان [English]

  • Hamid Abhari 1
  • Seyed Mahdi Hosseini-Moqaddam 2
  • Seyed Hasan Hosseini-Moghaddam 3
1 Professor, Faculty of Law and Political Science, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
2 PhD Candidate in Private Law, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
3 Associate Professor, Faculty of Law and Political Science, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده [English]

Iranian law contains only limited rules on self-dealing and its effects. The permissibility of self-dealing as the default rule can be inferred from Article 198 of the Civil Code. The legal status of an agent's self-dealing, especially where the principal has not expressly authorized it but has granted the agent general or absolute authority to contract, is disputed in Islamic fiqh and Iranian law. General rules of transactions do not clearly settle the matter. Some scholars accept self-dealing only where the principal has expressly permitted it, while others maintain that an agent authorized to transact, even generally or absolutely, may contract with himself unless expressly prohibited. Using a descriptive-analytical method, this article argues that under the principles of contractual stability, freedom of will, and freedom of contract, the agent's self-dealing is effective unless a statutory or contractual prohibition exists. Restrictive rules should be treated as exceptional, interpreted narrowly, and should not be transformed into general principles.

کلیدواژه‌ها [English]

  • agent
  • interest
  • self-dealing
  • absolute authorization

منابع

ابن‌ادریس حلی، محمد بن منصور. (۱۴۱۰). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌عابدین، محمدامین. (بی‌تا). العقود الدریة فی تنقیح الفتاوی الحامیة. بیروت: دار المعرفة.
ابن‌قدامه مقدسی، عبدالله بن احمد. (۱۴۱۴). الکافی فی فقه الامام أحمد بن حنبل. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌تیمیه، مجدالدین عبدالسلام. (۱۳۶۹). المحرر فی الفقه علی مذهب الامام أحمد بن حنبل. قاهره: مطبعة السنة المحمدیة.
اسکینی، ربیعا و دل‌افروز، بهنام‌فرید. (۱۳۹۰). ساختار و ماهیت حقوقی حق‌العمل‌کاری. حقوقی دادگستری، (۷۳).
اسکینی، ربیعا. (۱۳۷۸). حقوق تجارت: کلیات، معاملات تجاری. تهران: سمت.
اسکینی، ربیعا. (۱۳۸۴). حقوق تجارت: شرکت‌های تجاری. تهران: سمت.
امامی، سید حسن. (۱۳۸۶الف). حقوق مدنی. تهران: اسلامیه.
امامی، سید حسن. (۱۳۸۶ب). حقوق مدنی. تهران: اسلامیه.
امامی، سید حسن. (۱۳۸۷). حقوق مدنی. تهران: اسلامیه.
امیری قائم‌مقامی، عبدالمجید. (۱۳۷۸). حقوق تعهدات (تشکیل عقد). تهران: میزان.
آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین. (۱۴۲۶). کفایة الأصول. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
بحرانی، یوسف بن احمد. (۱۳۶۳). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بیهقی کیدری، قطب‌الدین محمد. (۱۳۷۴). اصباح الشیعة بمصباح الشریعة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
پژوهشگاه قوه قضائیه. (۱۳۹۶). گزارش نشست نقد رأی در مورد معاملۀ وکیل با خود. رأی، (۱۹).
جرجانی، علی بن محمد. (۱۳۶۸). التعریفات. تهران: ناصرخسرو.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۸۱). فلسفه عمومی حقوق: تئوری موازنه. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۸۶الف). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۸۶ج). الفارق. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۸۶د). حقوق خانواده. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۸۷). حقوق تعهدات. تهران: گنج دانش.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۱۴). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
حسینی عاملی، سید جواد. (۱۴۱۹ب). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حسینی عاملی، سید جواد. (۱۴۱۹الف). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حسینی مقدم، حسن و محمدی، سام. (۱۳۹۸). آفرینش اثر حقوقی با اعلام اراده. تهران: مجد.
حلی، نجم‌الدین جعفر بن زهدری. (۱۴۲۸). ایضاح ترددات الشرائع. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۳۸۳). التنقیح فی شرح المکاسب. قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی (ره).
دلشاد، ابراهیم. (۱۳۹۶). عقد وکالت. تهران: میزان.
سامانه ملی آرای قضایی. (بی‌تا). قابل‎بازیابی در: https://ara.jri.ac.ir.
شهید اول، محمد بن مکی. (۱۳۸۵). اللمعة الدمشقیة (ترجمه علی شیروانی). قم: دار الفکر.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۳۷۶). تمهید القواعد. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۰). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: داوری.
شهیدی، مهدی. (۱۳۸۶). تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
شهیدی تبریزی، میرزا فتاح. (بی‌تا). هدایة الطالب الی أسرار المکاسب. قم: دار الکتاب.
انصاری، مرتضی بن محمدامین. (۱۴۰۴). مطارح الأنظار. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
انصاری، مرتضی بن محمدامین. (۱۴۱۵). المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷). المبسوط فی فقه الامامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
صفایی، سید حسین. (۱۳۸۲). قواعد عمومی قراردادها. تهران: میزان.
صیمری، مفلح بن حسین. (۱۴۰۸). تلخیص الخلاف و خلاصة الاختلاف (منتخب الخلاف). قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
طباطبایی، سید علی بن محمد. (۱۴۱۸). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم. (۱۴۱۴). تکملة العروة الوثقی. قم: داوری.
طهوری، صادق. (۱۴۲۰). تعلیقات علی المکاسب. قم: کلیدر.
عاشور، احمد عیسی. (۱۳۹۳). فقه آسان در مذهب امام شافعی (ترجمه محمود ابراهیمی). تهران: احسان.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۰). ارشاد الأذهان الی أحکام الایمان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۴). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
عیسایی تفرشی، محمد. (۱۳۷۸). مباحث تحلیلی از حقوق شرکت‌های تجاری. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
فخرالمحققین، محمد بن حسن. (۱۳۸۷). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
کاتبی، حسینقلی. (۱۳۸۷). حقوق تجارت. تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۰). اعمال حقوقی. تهران: بهمن.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۶). عقود معین (عقود اذنی و وثیقه‌های دین). تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۷). ایقاع. تهران: میزان.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۸الف). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۸ب). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۹). دوره مقدماتی حقوق خانواده. تهران: میزان.
کاشانی، محمود. (۱۳۹۴). قراردادهای ویژه. تهران: میزان.
کاشف‎الغطاء، علی. (۱۳۸۱). النور الساطع فی الفقه النافع. نجف: مطبعة الآداب.
کاشف‎الغطاء، محمدحسین. (۱۴۲۲). تحریر المجلة. قم: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
لطفی، اسدالله. (۱۳۹۲). سلسله مباحث فقهی حقوقی عقد وکالت. تهران: جنگل.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۳). معارج الأصول. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
محقق داماد، سید مصطفی. (۱۳۸۶). بررسی فقهی حقوق خانواده. تهران: نشر علوم اسلامی.
محمدی، ابوالحسن. (۱۳۸۰). مبانی استنباط حقوق اسلامی. تهران: دانشگاه تهران.
مظفر، محمدرضا. (۱۳۸۷). اصول الفقه (ترجمه عباس زراعت و حمید مسجدسرایی). قم: حقوق اسلامی.
مظفر، محمدرضا. (۱۳۹۱). اصول الفقه (ترجمه عباس زراعت و حمید مسجدسرایی). قم: پیام نوآور.
معین، محمد. (۱۳۸۳). فرهنگ فارسی معین. تهران: معین.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (بی‌تا). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۶۸). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، سید روح‌الله. (۱۴۲۱). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. (۱۳۷۱). جامع الشتات فی أجوبة السؤالات. تهران: کیهان.
نجفی، محمدحسن. (۱۳۶۲). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
هاشمی شاهرودی، سید محمود. (۱۳۸۵). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع). قم: دائرةالمعارف فقه اسلامی.