مبانی حقوقی و فقهی جرم‌انگاری تبعیض ژنتیکی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق جزا، جامعه المصطفی العالمیه نمایندگی خراسان، مشهد، ایران.

2 استادیار گروه حقوق، دانشگاه رضوی، مشهد، ایران(نویسنده مسئول).

3 استاد یار گروه فقه پزشکی مجتمع فقه جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران

چکیده

با پیشرفت علوم زیستی، داده‌های ژنومی انسان کاربردهای گسترده‌ای یافته است. سوء‌استفاده از این اطلاعات و اعمال تبعیض ژنتیکی در حوزه‌هایی چون اشتغال و سلامت، نگرانی‌هایی جدی ایجاد نموده است. فقدان قانون در این زمینه، ضرورت بررسی مبانی فقهی و حقوقی جرم‌انگاری را نمایان می‌سازد. پرسش اصلی این است که آیا مبانی جرم‌انگاری ورود قانون‏گذار را به عرصۀ جرم‌انگاری تبعیض ژنتیکی موجه می‌شمارد، یا منافع موجود در داده‌های ژنتیکی مانع چنین مداخله‌ای است؟ پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی‌‌ـ‌تحلیلی به مبانی حقوقی و فقهی جرم‌انگاری تبعیض ژنتیکی بر اساس نظریۀ فیلترینگ – که عبور از سه فیلتر متمایز را برای توجیه جرم‌انگاری ضروری می‌شمارد – پرداخته و به این نتیجه رسیده است که تبعیض ژنتیکی، به‏دلیل نقض منافع دیگران و نقض ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی، ذیل اصول محدودکنندۀ آزادی قرار می‌گیرد و ضمانت اجرای کیفری به‌جهت قدرت بازدارندگی و سرزنش اجتماعی، مؤثرترین اقدام در مقابله با تبعیض ژنتیکی تلقی می‌گردد. از نظر فقهی نیز دسترسی به اطلاعات ژنتیکی افراد بدون کسب رضایت و استفاده از آن در راستای تبعیض ژنتیکی، مطابق ادلۀ فقهی جواز ندارد. با وجود این، مجازاتی برای آن در شرع تعیین نشده است. برای تعیین مجازات می‌توان به قاعدۀ فقهی «التعزیر لکل عمل محرم» تمسک نمود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Legal and Fiqhi Foundations for Criminalizing Genetic Discrimination

نویسندگان [English]

  • Naib َAli Akhtari 1
  • Muhammad Bagher Gerayeli 2
  • Sayed Mohsen Mortazavi 3
1 PhD Student in Criminal Law, Al-Mustafa International University, Khorasan Branch, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Law, Razavi University, Mashhad, Iran (Corresponding Author).
3 Assistant Professor, Department of Medical Jurisprudence, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
چکیده [English]

Advances in the life sciences have expanded the uses of human genomic data, while misuse of such information and genetic discrimination in fields such as employment and health have created serious concerns. The absence of a clear legal framework makes it necessary to examine the legal and fiqhi bases for criminalization. The central question is whether the principles of criminalization justify legislative intervention against genetic discrimination or whether the benefits associated with genetic data prevent such intervention. Using a descriptive-analytical approach and the filtering theory of criminalization, this study argues that genetic discrimination falls within liberty-limiting principles because it violates the interests of others and undermines moral and social values. Criminal sanctions, because of their deterrent force and expressive social censure, are the most effective response. From a fiqhi perspective, access to a person's genetic information without consent and its use for discriminatory purposes are not permissible. Since no fixed punishment has been specified in revealed law, punishment may be grounded in the fiqhi rule that discretionary punishment applies to every prohibited act

کلیدواژه‌ها [English]

  • genetic discrimination
  • criminalization
  • principle of dominion
  • principle of dignity

منابع

قرآن
نهج البلاغه
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴). لسان العرب. بیروت: دار الفکر.
ابن‌فارس، احمد بن فارس. (۱۴۰۴). معجم مقائیس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم.
احمدی، عیدمحمد. (۱۳۹۰). کرامت انسانی و مجازات بدنی از منظر اسلام و حقوق بشر غربی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین. (۱۴۰۹). کفایه الاصول. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
متولی‌زاده اردکانی، علی. (۱۳۹۵). پروژه ژنوم انسانی و چالش‌های اخلاقی و حقوقی در جوامع انسانی. اخلاق زیستی، ۶(۱۹)، ۱۰۲-۱۲۴.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار العلم - الدار الشامیة.
اصفهانی، احمدنصر؛ رئیسی، لیلا و آرش‌پور، علیرضا. (۱۳۹۹). جرم‌انگاری بین‌المللی زیست‌بوم‌زدایی. آموزه‌های حقوق کیفری، ۱۷(۱۹)، ۲۷۳-۳۰۴.
جزیری، عبدالرحمن؛ غروى، سید محمد و مازح، یاسر. (۱۴۱۹). الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت علیهم السلام. بیروت: دار الثقلین.
جمعی از محققان. (۱۴۲۸). جهاد در آینه روایات. قم: زمزم هدایت.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۱۰). الصحاح (تاج اللغة و صحاح العربیة). بیروت: دار العلم للملایین.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
خمینی، سید مصطفی. (۱۴۱۸). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۲۲). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی (ره).
خویی، سید ابوالقاسم. (بی‌تا). مصباح الفقاهة (المکاسب). قم: بی‌جا.
دانشفر، محمدحسین؛ مالمیر، محمود؛ اشرافی مهابادی، محمود؛ و حیدری، مسعود. (۱۴۰۱). واکاوی مفهوم حق، تسلط و مالکیت بر خویشتن و رابطۀ آن با خودکشی و امکان جرم‌انگاری آن. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، ۵(۱۱)، ۳۶۴۹-۳۶۷۰.
ساعد، محمدجعفر. (۱۳۹۶). اسناد حقوق بشری اخلاق زیستی یونسکو. تهران: خرسندی.
صادقی، محمود. (۱۳۸۴). چالش‌های اخلاقی ثبت اختراعات بیوتکنولوژیک. مدرس علوم انسانی، ۹(۳)، ۸۷-۱۱۹.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (۱۴۱۳). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷). المبسوط فی فقه الامامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء تراث العربی.
شهید اول، محمد بن مکی. (بی‌تا). القواعد و الفوائد. قم: کتابفروشی مفید.
عزیزی، علیرضا و مهدوی‌ثابت، محمدعلی. (۱۳۹۷). مبانی فقهی و حقوقی جرم‌انگاری اخلاق در فرایند دادرسی کیفری. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۱۰(۱۸)، ۲۵۵-۲۷۸.
جعفری، محمدتقی. (۱۴۱۹). رسائل فقهی. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
جعفری، محمدتقی. (۱۳۸۱). طرح ژنوم انسانی. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
علیدوست، ابوالقاسم. (۱۳۹۸). فقه و حقوق قراردادها. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۰). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
فوکویاما، فرانسیس. (۱۳۹۰). آینده فراانسان ما: پیامدهای انقلاب بیوتکنولوژی (ترجمه ترانه قطب). تهران: طرح نو.
فیاض، محمداسحاق. (۱۴۲۶). المسائل المستحدثة. کویت: مؤسسه محمد رفیع حسین.
قماشی، سعید. (۱۳۹۳). کرامت انسانی و نقش آن در جرم‌انگاری. تهران: میزان.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
کاسانی، علاء‌الدین. (۱۴۰۶). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دار الکتب العلمیة.
کاظمی، عبدالحسن؛ عباسی، محمود؛ فیض‌اللهی، نجات؛ و کیانی، مهرزاد. (۱۳۸۹). چالش‌های اخلاقی بانک‌های اطلاعات ژنتیکی. اخلاق پزشکی، ۴(۱۱)، ۱-۲۵.
کوه‌کمری، سید محمد بن علی. (۱۴۰۹). کتاب البیع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
صافی گلپایگانی، لطف‌الله. (۱۴۱۷). جامع الأحکام. قم: انتشارات حضرت معصومه (س).
فاضل لنکرانی، محمد. (۱۴۱۶). القواعد الفقهیة. قم: چاپخانه مهر.
فاضل لنکرانی، محمد. (بی‌تا). جامع المسائل. قم: انتشارات امیر قلم.
مجلسی، محمدباقر. (بی‌تا). بنادر البحار. تهران: بی‌جا.
عباسی، محمود؛ حیدری، بهاره؛ صفری، هجر و قیارلو، علی. (۱۳۹۵). تلاش‌های بین‌المللی در جهت جلوگیری از تبعیض ژنتیکی. حقوق پزشکی، ۱۰(۳۷)، ۶۰-۸۴.
محمودی، ثریا. (۱۳۹۸). زیست‌فناوری و کرامت انسانی. تهران: مجد.
مراغی، سید میر عبدالفتاح. (۱۴۱۷). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۷۹). حقوق و سیاست در قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مطهری، مرتضی. (بی‌تا). فقه و حقوق (مجموعه آثار). قم: بی‌جا.
منصورآبادی، عباس و ریاحی، جواد. (۱۳۹۱). مفهوم‌شناسی مبانی در پژوهش‌های حقوقی. پژوهش‌های حقوقی، (۲۲)، ۹-۲۴.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۱۱). القواعد الفقهیة. قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع).
میرهاشمی، زهرا سادات. (۱۳۹۶). فناوری ژنتیک انسانی در آیینه فقه و حقوق. تهران: مجد.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نجفی ابرندآبادی، علی حسین و هاشم‌بیگی، حمید. (۱۳۷۷). دانش‌نامۀ جرم‌شناسی. تهران: گنج دانش و دانشگاه شهید بهشتی.
نوبهار، رحیم. (۱۳۸۳). اعلامیه بین‌المللی داده‌های ژنتیک انسانی، دغدغه‌ها، رویکردها و سازگاری‌های آن با دیدگاه اسلامی. نامۀ مفید، (۴۶)، ۶۱-۹۸.