تقسیم جغرافیایی و وضع حقوقی اشخاص در فقه‌اسلامی

نوع مقاله: مقاله علمی

نویسندگان

1 استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشکده حقوق دانشگاه مفید

چکیده

نفی بی‌تابعیتی و تابعیت مضاعف، ضرورتی برای نظام‌های حقوقی است که همواره اهمیت داشته و هر یک از نظام‌ها، بسته به ظرفیت‌های گفتمانی خویش در نیل به آن تلاش دارند، ولی همچنان با چالش‌هایی روبه‌روست. مقاله حاضر قصد دارد به تقسیم جغرافیایی و وضع حقوقی اشخاص از منظر فقه اسلامی بپردازد. بخشی از این تحلیل و بررسی مبتنی بر وضع حقوقی اشخاص(اتباع- شهروندان و بیگانگان) و بخش دیگر ناظر به جایگاه اقامتگاه و در نهایت آثار و ابعاد رویکرد اسلامی به این مفاهیم خواهد بود. ترکیب این مباحث امکان دستیابی به الگویی مبتنی بر رهیافت‌های اسلامی را توضیح می‌دهد که بسته به اجرایی شدن آن، نقطه آغازینی برای تحقق آرزوی دیرینه نظام‌های حقوقی در نفی بی‌تابعیتی و تابعیت مضاعف می‌باشد. مداقه در آثار فقها، این نتایج را در پی دارد که فقه اسلامی، عامل اصلی ارتباط را دین و مذهب دانسته و از این طریق قواعد حقوقی را توصیف و قانون حاکم را تشخیص می‌دهد. بر این اساس باید اذعان نمود که الگوی فقه اسلامی در تقسیم جغرافیایی و وضع حقوقی اشخاص در جای خود حقوق اتباع(مسلمانان) را محقق می‌سازد، ولی تحقق آن با توجه به شرایط زمانی کنونی از حیث نسبت واقعی تابعیت و شهروندی و میزان برخورداری بیگانگان از آثار حقوقی محل تأمل خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Geographical division and the legal state of persons in Islamic Jurisprudence

نویسندگان [English]

  • najad ali almasi 1
  • Mohammad Sadeghi 2
چکیده [English]

Avoiding statelessness and dual citizenship is a necessity for legal systems that has always been of importance and all legal systems based on their discoursing capacities has tried to achieve it, but still there are challenges. The present paper tries to discuss geographical division and the legal state of persons from perspective of Islamic Jurisprudence. Part of the analysis is concentrated on legal state of persons (citizens and aliens) and the other part is concerning the position of accommodation and the consequences of the Islamic approach to these concepts. Combination of these discussions facilitates achieving a model based on the Islamic methods that depending on application can be a starting point for realization of the old ambition of the legal systems in avoiding statelessness and dual citizenship. Basically, contemplation in the works of the jurists shows that the Islamic jurisprudence sees religion as the main factor of relationship and through it defines legal rules and distinguishes the ruling law. Therefore, we should confirm that the model of the Islamic jurisprudence in geographical division and legal state of persons safeguards the due rights of the citizens (Muslims), but its application given the conditions of our time as to actual relation of citizenship and the amount of enjoyment of the aliens the legal results is thinkable.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Citizenship
  • accommodation
  • Islamic jurisprudence
  • alien
  • dual citizenship
  • statelessness
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
-   ابن ابى جمهور احسایى، محمدبن‌على(1405ق)، عوالی(غوالی) اللئالی العزیزیه،‌ قم: دار سیدالشهداء} للنشر‌.
-   ابن منظور، ابوالفضل، جمال‌الدین، محمد بن مکرم(1414ق‌)،‌ لسان العرب‌، محقق/ مصحح: احمد فارس صاحب الجوائب‌، چ3‌، بیروت: دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع/ دار صادر‌.
-   اصفهانى(مجلسى اول) محمدتقى(1414ق)، لوامع صاحبقرانى،‌‌ چ2،‌ قم: اسماعیلیان‌.
-   الماسی، نجادعلی(1388)، حقوق بین‌الملل خصوصی، چ8، تهران: نشر میزان.
-   امامى، سید حسن(1374)،‌ حقوق مدنى‌، تهران: انتشارات اسلامیه‌.
-   انصاری دزفولی(شیخ) مرتضی(1415ق‌)، صراط النجاة(محشى)، محقق: محمدحسین فلاح‌زاده‌، قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى‌.
-   جاوید، محمدجواد(1387)، نظریه نسبیت در حقوق شهروندی؛ تحلیلی مبتنی بر اطلاق در حقوق طبیعی، تهران: نشر گرایش و دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
-   جاوید، محمدجواد(1388)، «مصلحت عمومی و حقوق عمومی با تأکید بر مفهوم اطلاق ولایت در حکومت اسلامی»،مجله حقوق و مصلحت، س2، ش5، ص43-23.
-   جعفرى، محمدتقى(1419ق‌)، رسائل فقهى‌، چ1،‌ تهران: مؤسسه منشورات کرامت‌.
-   حلى(ابن ادریس) محمد بن منصور بن احمد(1410ق‌)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى،‌ چ2‌، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
-   حلى(علامه) حسن بن یوسف بن مطهر اسدى(1414ق‌)،‌ تذکره الفقهاء(ط- الحدیثه)، گروه پژوهش مؤسسه آل‌البیت]، قم: مؤسسه آل‌البیت]‌.
-   حلى(علامه) حسن بن یوسف بن مطهر اسدى(1420ق‌)،‌ تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیه(ط- الحدیثه)، قم: مؤسسه امام صادق}‌.
-   حلى، حسین(1379 ق‌)،‌ دلیل العروة الوثقى‌، مقرر: حسن سعید تهرانى،‌ نجف: مطبعة النجف‌.
-   خلیلیان، سید خلیل(1382)، حقوق بین‌الملل اسلامی، چ10، تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
-   خمینى(امام)، سید روح الله موسوى(1409ق‌)،‌ تحریر الوسیله‌، قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم‌.
-   دانش‌پژوه، مصطفی(1381)، اسلام و حقوق بین‌الملل خصوصی: تابعیت و وضعیت بیگانگان، تهران و قم: مرکز چاپ و انتشار صحیفه وزارت امورخارجه و پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
-   دانش‌پژوه، مصطفی(1392)، «تعارض قوانین در فقه و حقوق اسلام از انکار تا اثبات»، مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، دورۀ 46، ش1، ص71-55.
-   راغب اصفهانى، حسین بن محمد(1412ق‌)، مفردات ألفاظ القرآن،‌ محقق/ مصحح: صفوان عدنان داودى، لبنان- سوریه‌: دارالعلم- الدارالشامیه.
-   سلجوقی، محمود(1388)، حقوق بین‌الملل خصوصی، ج1، تهران: میزان.
-   شعرانى، ابوالحسن‌(1419ق)، تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین- ترجمه و شرح(فقه فارسی)، چ5،‌ تهران: منشورات اسلامیه‌.
-   صدوق قمى، محمد بن على بن بابویه(1409ق)، من لا یحضره الفقیه، مترجم: غفارى، على اکبر و محمدجواد و صدر بلاغى،‌ چ1،‌ تهران: نشر صدوق‌.
-   طاهری، حبیب‌الله(1418)، حقوق مدنى‌، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-   طریحى، فخرالدین‌(1416ق‌)، مجمع البحرین‌، محقق: سید احمد حسینى،‌ چ3‌، تهران: مرتضوى‌.
-   طوسى(شیخ) ابوجعفر، محمد بن حسن(1387ق‌)،‌ المبسوط فی فقه الإمامیه‌، محقق: سید محمدتقى کشفى،‌ چ3‌، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
-   طوسى(شیخ) ابوجعفر، محمد بن حسن(1407 ق‌)،‌ الخلاف‌، محقق: سید محمدتقى کشفى،‌ چ3‌، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-   عمید زنجانی، عباسعلی(1370)، حقوق اقلیت‌ها،‌ دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-   عمید زنجانی، عباسعلی(1421ق‌)، فقه سیاسى‌، چ4‌، تهران: انتشارات امیرکبیر.
-   فیض کاشانى، محمدمحسن(بی‌تا)، مفاتیح الشرائع،‌ قم: انتشارات کتابخانه آیت‌‌الله مرعشى نجفى.
-   قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل(1393)، بایسته­های حقوق اساسی، چ50، تهران: نشر میزان.
-   مامقانى، محمدحسن(1316ق‌)، غایة الآمال فی شرح کتاب المکاسب،‌ قم: مجمع الذخائر الإسلامیه‌.
-   مجلسى، محمدباقر(1412ق‌)، بیست و پنج رساله فارسى‌، محقق: سید مهدى رجائى‌، قم: کتابخانه آیه‌الله مرعشى.
-   محدث نورى، میرزا حسین(1408ق)،‌ مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت: مؤسسه آل‌البیت]. ‌
-   محقق‌داماد، سید مصطفی(1396)، «جایگاه اصل کرامت انسانی در اجتهاد شیعی» تهران: روزنامه اطلاعات.
-   مکارم‌ شیرازى، ناصر(1427ق‌)، استفتائات جدید‌، محقق: ابوالقاسم علیان‌نژادى، ‌چ2، قم‌: مدرسه امام على بن ابى طالب}‌.
-   منتظرى، حسینعلى(1409ق‌)، مبانى فقهى حکومت اسلامى‌، مترجم: محمود صلواتى و ابوالفضل ‌شکورى، قم: مؤسسه کیهان‌.
-   نجفی، محمدحسن(1404ق‌)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌.
-   نصیری، محمد(1385)، حقوق بین‌الملل خصوصی، چ14، تهران: مؤسسه انتشارات آگاه.
-   هاشمی شاهرودى، سید محمود(1426ق)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت]، ج2، قم: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت]‌.
-   ـــــــــــــــــــــــــــــ(بی‌تا)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت]، ج45، قم: مؤسسة دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت]‌.