اشتراط خیار عیب با علم به عیب؛ رهیافتی نوین در تعدیل قدرت قراردادی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

2 گروه حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تایباد، تایباد، ایران.

چکیده

مقررات مربوط به عیب و خیار عیب در حقوق ایران محدودیت‌هایی دارند و شرایطی برای اعمال این حقوق تعیین شده است. یکی از این شرایط این است که عیب در حین عقد موجود و مخفی باشد؛ به‎علاوه، مشتری در زمان بیع اطلاعی از عیب نداشته باشد. این مسئله این چالش را به وجود آورده است که شرط خیار عیب، در صورت علم به عیب، معتبر است یا خیر و چه تأثیری بر قرارداد دارد. با توجه به اختلاف آراء، در متون فقهی دراین‏باره سه دیدگاه وجود دارد. دیدگاه اول معتقد است که شرط خیار عیب و عقد صحیح هستند؛ دیدگاه دوم معتقد است که شرط و عقد فاسد هستند؛ در نهایت، دیدگاه سوم بیان می‏کند که فقط شرط خیار عیب نامعتبر است، ولی عقد معتبر است؛ به این معنی که شرط اعتبار ندارد، اما عقد به شرایط معمول معتبر است. با تحلیل و بررسی دیدگاه‌ها به روش توصیفی، ضابطه‌ای جامع برای حل این چالش به دست آمد. از آنجاکه امروزه با پیشرفت فناوری و پیچیدگی کالاها تشخیص عیوب با مشاهده و بررسی نمی‌تواند انجام شود و نیاز به تخصص در شناخت آن‎ها دارد و طرفین قرارداد اغلب قدرت برابری ندارند، بر اساس اقتضای عدالت توزیعی، شرط خیار عیب می‌تواند برابری قدرت مذاکره را تعدیل کند؛ چراکه ممکن است خریدار در هنگام عقد در مورد وجود عیب در کالا آگاه باشد، اما نتواند پیش‌بینی کند که این عیب در آینده ارزش کالا را تحت تأثیر قرار می‌دهد یا خیر. بنابراین، اشتراط خیار عیب از طرف خریدار لازم است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Stipulating the Option of Defect Despite Knowledge of the Defect: A New Approach to Balancing Contractual Power

نویسندگان [English]

  • Farzaneh Karami 1
  • Mahdi Miri 1
  • Farhad Rohani 2
1 PhD Graduate in Private Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 Department of Private Law, Islamic Azad University, Taybad Branch, Taybad, Iran.
چکیده [English]

Iranian rules on defects and the option of defect contain limitations and conditions for exercising this right. One condition is that the defect exist at the time of the contract and be hidden; another is that the buyer be unaware of the defect at the time of sale. This raises the question whether stipulating the option of defect remains valid when the buyer already knows of the defect, and what effect such a stipulation has on the contract. Fiqhi texts reveal three views: both the condition and the contract are valid; both are invalid; or the stipulation is invalid while the contract remains valid. Through descriptive analysis, this study develops a comprehensive criterion. Given the complexity of modern goods and the inequality of bargaining power, a buyer may know that a defect exists yet be unable to predict its future impact on value or use. In such cases, stipulating the option of defect can moderate bargaining inequality and is consistent with distributive justice.

کلیدواژه‌ها [English]

  • option of defect
  • knowledge of defect
  • contractual justice
  • distributive justice
  • contractual power

منابع

ابن‌براج، عبدالعزیز. (۱۴۰۶). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌حمزه، محمد بن علی. (۱۴۰۸). الوسیلة الی نیل الفضیلة. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
ابن‌فارس، احمد بن فارس. (۱۴۰۴). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (بی‌تا). لسان العرب. بیروت: دار الکتب العلمیة.
اراکی، محمدعلی. (۱۴۱۴). کتاب الخیارات. قم: در راه حق.
اصفهانی، محمدحسین. (۱۴۱۸). حاشیة کتاب المکاسب. قم: انوار الهدی.
امامی، سید حسن. (بی‌تا). حقوق مدنی. تهران: اسلامیه.
انصاری، مرتضی بن محمدامین. (۱۴۱۵). المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
انصاری، مهدی. (۱۳۹۰). تحلیل اقتصادی حقوق قراردادها. تهران: جاودانه.
بجیرمی، سلیمان بن محمد. (۱۴۱۵). تحفة الحبیب علی شرح الخطیب. بیروت: دار الفکر.
بحرانی، یوسف بن احمد. (۱۴۰۵). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ماوردی، علی بن محمد. (۱۴۱۷). الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الامام الشافعی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ثعلبی بغدادی، عبدالوهاب بن علی. (۱۴۲۵). التلقین فی الفقه المالکی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
جعفرزاده، میرقاسم و سیمایی صراف، حسین. (۱۳۸۴). حسن نیت در قراردادهای بین‌المللی: قاعده‌ای فراگیر یا کلی استثنائی. تحقیقات حقوقی، (۴۱).
حجاوی مقدسی، موسی بن احمد. (بی‌تا). الاقناع فی فقه الامام أحمد بن حنبل. بیروت: دار المعرفة.
حدادی، ابوبکر بن علی. (۱۳۲۲). الجوهرة النیرة. مصر: المطبعة الخیریة.
حسینی عاملی، سید جواد. (۱۴۲۲). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌ادریس حلی، محمد بن منصور. (۱۴۱۰). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۸). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۳۷۵). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌قدامه مقدسی، عبدالله بن احمد. (۱۴۰۵). المغنی. ریاض: دار عالم الکتب.
خاکباز، محمد. (۱۳۹۳). عدالت معاوضی در حقوق موضوعه و رویه قضایی. قم: حقوق امروز.
خرشی، محمد بن عبدالله. (بی‌تا). شرح الخرشی علی مختصر خلیل. مصر: المطبعة الکبری الأمیریة.
شرتونی، سعید. (۱۳۸۵). أقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد. تهران: اسوه.
دعاگویی، محمدمصطفی و محمدی، زینب. (۱۳۹۳). شروط تحمیلی در قراردادهای صنعت خودرو. مبانی فقهی حقوق اسلامی، ۷(۱۴).
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۳۶۲). مفردات ألفاظ القرآن. تهران: مرتضوی.
ره‌پیک، سیامک و همکاران. (۱۳۹۸). ساماندهی نظریه عدالت قراردادی در حقوق فرانسه، انگلیس، فقه و حقوق ایران. حقوق تطبیقی، ۱۵(۲).
زیلعی، عثمان بن علی. (۱۳۱۳). تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق. قاهره: المطبعة الکبری الأمیریة.
ابن‌نجیم، زین‌الدین بن ابراهیم. (بی‌تا). البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بیروت: دار الکتاب الاسلامی.
سبزواری، سید عبدالاعلی. (۱۴۱۳). مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: المنار.
شربجی، علی. (۱۴۱۳). الفقه المنهجی علی مذهب الامام الشافعی. دمشق: دار القلم.
شمس‌اللهی، محسن. (۱۳۹۹). نظریه همبستگی قراردادی. حقوق خصوصی، ۱۷(۲).
شنقیطی، محمد بن محمد المختار. (بی‌تا). شرح زاد المستقنع. بی‌جا: بی‌نا.
شهیدی، مهدی. (۱۳۸۸). حقوق مدنی. تهران: مجد.
طاهری، حبیب‌الله. (۱۴۱۸). حقوق مدنی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حکیم، سید محسن. (۱۴۰۴). مستمسک العروة الوثقی. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم. (۱۴۲۴). العروة الوثقی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طریحی، فخرالدین. (۱۳۶۵). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). المبسوط فی فقه الامامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۷الف). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۷ب). النهایة و نکته‌ها. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۲۵). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: معارف اسلامی.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۳۸۲). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: دار التفسیر.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
عبدری غرناطی، محمد بن یوسف. (۱۴۱۶). التاج و الاکلیل لمختصر خلیل. بیروت: دار الکتب العلمیة.
عراقی، ضیاءالدین. (۱۴۲۱). حاشیة کتاب المکاسب. قم: غفور.
عمرانی، یحیی بن ابی‌الخیر. (۱۴۲۱). البیان فی مذهب الامام الشافعی. جده: دار المنهاج.
صفایی، سید حسین. (۱۴۰۱). حقوق مدنی. تهران: میزان.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۲۵). کتاب العین. قم: اسوه.
فیومی، احمد بن محمد. (۱۴۰۵). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: دار الهجرة.
روحانی، سید صادق. (۱۴۱۲). فقه الصادق (ع). قم: دار الکتاب.
روحانی، سید صادق. (۱۴۲۹). منهاج الفقاهة. قم: انوار الهدی.
روحانی، سید محمد. (۱۴۲۰). المرتقی الی الفقه الأرقی (کتاب الخیارات). تهران: جلیل.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۷). فلسفه حقوق. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۷). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
محقق کرکی، علی بن حسین. (۱۴۱۵). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
تسولی، علی بن عبدالسلام. (۱۴۱۸). البهجة فی شرح التحفة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌جزی غرناطی، محمد بن احمد. (۱۴۰۶). القوانین الفقهیة. بیروت: دار العلم للملایین.
کلوذانی، محفوظ بن احمد. (۱۴۲۵). الهدایة علی مذهب الامام أحمد بن حنبل. کویت: غراس.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
قرافی، احمد بن ادریس. (۱۹۹۴). الذخیرة. بیروت: دار الغرب الاسلامی.
مألوف، لوئیس. (بی‌تا). المنجد فی اللغة و الأعلام. بیروت: دار المشرق.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (۱۴۱۸). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
محقق سبزواری، محمدباقر. (۱۴۲۳). کفایة الفقه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شیخ موحد، محمدعلی. (۱۳۸۵). مفهوم عدالت در حقوق. دانش پژوهان، (۸).
محمدی‌نیا، امید و رضایی‌راد، غلامرضا. (۱۳۹۷). راهکارهای ایجاد تعادل قراردادی. تحقیقات حقوقی بین‌المللی، ۱۱(۴۱).
عینی، محمود بن احمد. (۱۴۲۰). البنایة شرح الهدایة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
مرداوی، علی بن سلیمان. (بی‌تا). الانصاف فی معرفة الراجح من الخلاف. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مصطفوی، سید محمدکاظم. (۱۴۲۱). القواعد: مائة قاعدة فقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مطیعی، محمد نجیب. (بی‌تا). تکملة المجموع شرح المهذب. مدینه: المکتبة السلفیة.
شیخ مفید، محمد بن نعمان. (۱۴۱۰). المقنعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌قدامه مقدسی، شمس‌الدین عبدالرحمن. (بی‌تا). الشرح الکبیر علی متن المقنع. بیروت: دار الکتاب العربی.
خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۷۹). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، سید روح‌الله. (۱۴۲۱). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خویی، سید ابوالقاسم و غروی، میرزا علی. (بی‌تا). التنقیح فی شرح العروة الوثقی. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
خویی، سید ابوالقاسم. (بی‌تا). مصباح الفقاهة. بی‌جا: بی‌نا.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نراقی، ملا احمد بن محمدمهدی. (۱۴۱۵). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
فیض‌الاسلام، سید علینقی. (بی‌تا). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه. تهران: زرین.
وزارت اوقاف کویت. (۱۴۲۷). الموسوعة الفقهیة الکویتیة. کویت: دار السلاسل.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم. (۱۴۲۸). العروة الوثقی مع التعلیقات. قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع).