اصطلاح‌شناسی مفهوم «نظم» و «نظام» در تطور فقه شیعی

نوع مقاله: مقاله علمی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه علوم پزشکی گلستان

2 دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات

چکیده

حاکمیت ولایت فقیه، برآیندی است از یک نگاه نظام‌مند به فقه شیعه؛ اهتمام به پیشینه چنین نگاهی در فقه شیعه موضوع اصلی تحقیق حاضر است. سیر تطور اصطلاح‌شناسی «نظم» و «نظام» در فقه شیعی از خلال بررسی منابع معتبر، نشان می‌دهد توجه به معنای اصطلاحی سیستم - مجموعه‌ای از اجزا و روابط که یک کل را برای تحقق هدفی واحد تشکیل می‌دهند - در دو قالب خرد و کلانِ خود در این فقه مورد توجه بوده است و به موازات سایر جنبه‌های این دانش، سیر تکاملی داشته است. در فقه مذکور از سیستم حاکم بر حیات دنیوی انسان به «نظام‌النوع» تعبیر شده که این نظام با پذیرش شریعت از سوی بشر با عنوان «نظام‌ المعاد و المعاش» علاوه بر مصالح دنیوی، تأمین سعادت اخروی انسان را نیز تضمین می‌کند. در این بین از نگاه فقها شیعه، فقه دانشی است که تفسیر قوانین حاکم بر نظام المعاد و المعاش را رسالت خود دانسته و در همین راستا برای اداره اجتماع بشری و اجرای قوانین شریعت، سیستمی را با نام «نظام‌الحکم» معرفی می‌نماید و ولایت فقیه، نزد فقهایی چون امام راحل; در واقع، نظریه‌ای است در حوزه نظام الحکم فقه شیعی.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Terminology of Order and System in evolution of the Shiite jurisprudence

نویسندگان [English]

  • ali mohammad haidr sarlak 1
  • mahdi mahrizi 2
چکیده [English]

The rule of the Islamic Jurist (Velayat-e-Faqih) is a result of a systematic look at the Shiite jurisprudence. Emphasizing at the precedence of such a view in the Shiite jurisprudence constitutes the subject matter of the present paper. The evolution process of terminology of “order and system” in the Shiite jurisprudence from studying the valid sources show that considering the idiomatic definition of System (a set of components and relations that constitute a whole for achieving a single goal) in the two macro and micro scales has been considered in this jurisprudence and has evolved alongside the other aspects of the knowledge. The above mentioned jurisprudence has named the system ruling on the worldly life as “The System of The Kind” (Nidam-Al-Naw’). This system through accepting the Shariah by the mankind under the title of “The System of Resurrection and Livelihood” (Nidam-Al-Ma’ad Wa-Al-Ma’ash) safeguards the hereafter beatitude in addition to the worldly felicity. According to the Shiite jurists, jurisprudence is a science that undertakes interpretation of the laws ruling on the System of Resurrection and Livelihood and in this way introduces a system called “The System of Ruling” (Nidam-Al-Hukm) for administrating the human society and applying the Shariah laws. Velayat-e-Faqih from perspective of the jurists like Imam Khomeini is in fact a theory in the field of “The System of Ruling” of the Shiite jurisprudence.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nidam-Al-Naw’
  • Nidam-Al- Ma’ash
  • Nidam-Al-Ma’ad Wa-Al-Ma’ash
  • Nidam-Al-Hukm
  • Velayat-e-Faqih
-  آشتیانى، میرزا محمد حسن بن جعفر(1403ق)، القواعد الفقهیة(بحر الفوائد)، ج3، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
-  ابن ادریس حلی، محمد بن منصور(1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، ج2: قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-  ابن‌منظور، محمد بن مکرم(1414ق)، لسان العرب، ج 12، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع/ دار صادر.
-  اصفهانی، محمد حسین(صاحب فصول)(1404ق)، الفصول الغرویة، قم: دارإحیاء العلوم الإسلامیة.
-  امام خمینى، سید روح‌الله(1424ق)، توضیح المسائل، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-  ـــــــــــــــــــــ(1423ق) ولایت فقیه، تهران:  مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى;.
-  انصاری، شیخ مرتضى( 1415ق)، کتاب المکاسب، ج3، قم: کنگره جهانى شیخ اعظم انصارى.
-  بحرانى، یوسف بن احمد بن ابراهیم(1405ق)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، ج8، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-  بروجردى، آقا حسین طباطبایى(1416ق)، تقریر بحث السید البروجردی، مقرر: شیخ علی‌پناه اشتهاردی، ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-  جمشیدی، محمدحسین(1387)، «مفهوم و چیستی حکومت در اندیشه سیاسی شهید صدر;»، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ش3، ص18-1.
-  حسینی حائرى، سید کاظم(1426ق)، فتاوى فی الأموال العامة، قم: دفتر مؤلف.
-  حسینی‌خامنه‌ای، سیدعلی(11/10/1370)، بیانات در دیدار جمعی از روحانیون استان بوشهر.
-  ــــــــــــــــــــــ(28/01/1372)، پیام به کنگره‌ جهانی هزاره‌ شیخ مفید.
-   ــــــــــــــــــــــ(13/09/1374)، بیانات در دیدار جمعی از نخبگان حوزوی.
-   ــــــــــــــــــــــ(30/11/1370)، بیانات در دیدار جمعی از فضلای حوزه علمیه قم.
-   ــــــــــــــــــــــ(13/11/1377)، بیانات در جلسه پرسش و پاسخ با جوانان در دومین روز از دهه فجر.
-  ـــــــــــــــــــــــ(14/03/1390)، بیانات در بیست و دومین سالگرد امام خمینی;.
-  حلبى، ابوالصلاح(1403ق)، الکافی فی الفقه، اصفهان: کتابخانه عمومى امام امیرالمؤمنین7.
-  حلی، جعفر بن حسن(1408ق) شرائع الإسلام، ج4، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
-  ــــــــــــــــــ( 1407ق) المعتبر فی شرح المختصر، ج2: قم: مؤسسه سید الشهداء7.
-  حلی، حسن بن یوسف(1420ق) تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة، ج1، قم: مؤسسه امام صادق7.
-  ـــــــــــــــــــ(1404ق)، مبادئ الوصول إلى علم الأصول، قم: المطبعة العلمیة.
-  ـــــــــــــــــــ( 1412ق)، منتهى المطلب فی تحقیق المذهب، ج12و15، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
-  حلی، محمد بن حسن(1387ق)، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، ج1، 3 و 4، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
-  خویى، سید ابوالقاسم(1418ق)، موسوعة الإمام الخوئی، ج31، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
-  زبیدى، محب‌الدین(1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، ج17،  بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
-  رضاییان، علی(1375)، تجزیه و تحلیل و طراحی سیستم، تهران: سمت.
-  زورق، محمدحسن(1386)، ارتباطات و آگاهی(مفاهیم، مبانی و روش‌ها) ج1، تهران: انتشارات دانشکده صدا و سیما.
-  سبحانی، جعفر(1424ق)، أدوار الفقه الإمامی، قم: مؤسسه امام صادق7.
-  ـــــــــــــ(1415ق)، نظام الإرث فی الشریعة الإسلامیة الغراء، قم: مؤسسه امام صادق7.
-  سند بحرانى، محمد(1426ق)، أسس النظام السیاسی عند الإمامیة، قم: مکتبة فدک.
-  شهابی، محمود(1417ق)، ادوار فقه، ج1، تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
-  شهید اول، محمد بن مکى،(بی تا) القواعد و الفوائد، ج1، قم: کتابفروشى مفید.
-  شهید ثانى، زین الدین بن على(1412ق)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، حاشیه سلطان العلماء، ج2: قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
-  شهیدى تبریزی، میرزا فتاح(1375ق)، هدایة الطالب إلی أسرار المکاسب، ج1، تبریز: چاپخانه اطلاعات.
-  طوسى، محمد بن حسن(1387ق) المبسوط فی فقه الإمامیة، ج2 و ج7، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
-  ـــــــــــــــــــــ(1400ق)، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت: دار الکتاب العربی.
-  فقعانى، على بن على(1418ق)، الدر المنضود فی معرفة صیغ النیات و الإیقاعات و العقود، قم: مکتبة إمام العصرأ العلمیة.
-  فیض کاشانى، ملا محمد محسن(1418ق)، النخبة فی الحکمة العملیة و الأحکام الشرعیة، تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامى.
-  ــــــــــــــــــــ(1429ق)، رسائل فیض کاشانى، ج1، تهران: مدرسه عالى شهید مطهرى.
-  قمی، محمد بن على بن بابویه(1386ق) علل الشرائع، ج1، قم: کتابفروشى داورى.
-  ـــــــــــــــــــــــ(1413ق)، من لایحضره الفقیه، ج3، دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-  کاشف الغطاء، احمد بن على(1423ق)، سفینة النجاة و مشکاة الهدى و مصباح السعادات، ج1، نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء.
-  کاشف الغطاء، حسن بن جعفر(1422ق)، أنوار الفقاهة کتاب المکاسب، نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء.
-  کاشف الغطاء، محمدحسین(1426ق)، الفردوس الأعلى، قم: دار أنوار الهدى.
-  ـــــــــــــــــــــــ(1359ق)، تحریر المجلة، ج1، نجف اشرف: المکتبة المرتضویة.
-  کرکی، على بن حسین(1409ق)، رسائل المحقق الکرکی، ج1، قم: کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى و دفتر نشر اسلامى.
-  کلینى، محمد بن یعقوب(1407ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
-  مراغى، سید میر عبد الفتاح(1417ق)، العناوین الفقهیة، ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-  مظفر، محمد رضا(بی‌تا)، حاشیة المظفر على المکاسب، ج2، قم: حبیب.
-  منسوب به امام رضا7(1406ق)، فقه الرضا7،  مشهد: مؤسسة آل البیت].
-  موسوی قزوینى، سید على(1424ق)، ینابیع الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، ج2: قم: دفتر انتشارات  اسلامى.
-  میلانى، سید محمد هادى(1395ق)، محاضرات فی فقه الإمامیة ـ کتاب الزکاة، ج2: مشهد: مؤسسه چاپ و نشر دانشگاه فردوسى.
-  نائینى، میرزا محمد حسین(1413ق)، المکاسب و البیع، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-  ــــــــــــــــــــــ(1424ق)، تنبیه الأمة و تنزیه الملة، قم:  دفتر تبلیغات اسلامى.
-  نجفی اصفهانی، محمد حسن(1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج32، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
-  نراقى، احمد بن محمد مهدى(1417ق)، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
-  همدانى، آقا رضا بن محمد هادى(1420ق)، حاشیة کتاب المکاسب،  قم.
-  وحید بهبهانى، محمدباقر(1415ق)، الفوائد الحائریة ـ الاجتهاد و التقلید، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
-  ــــــــــــــــــــــ(1310ق)، رساله عملیه متاجر، تعلیقات میرزاى شیرازى، تهران: حاج شیخ رضا تاجر تهرانى.
-  ــــــــــــــــــــــ(1424ق)، مصابیح الظلام، ج1، قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی.