تحلیلی بر ماهیت حقوقی «مهر المسمی» و آثار آن در فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله: مقاله علمی

نویسنده

دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه اصفهان و مدارس دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر عباس.

چکیده

هرچند در منابع فقهی و حقوقی کشور بحث‌های گسترده و دقیقی راجع به جعل مهریه و کیفیت آن مطرح‌شده است، اما رویه قضایی در برخی موارد با بی‌اعتنایی به منابع موجود، پیروی از عرف را پیشه کرده که منجر به حصول نتایج مغایر با مبانی قانونی شده است. پذیرش شرط تملیک مسکن آینده و جعل تعهد به نفع ثالث به ‌عنوان صداق، همچنین اشتراط «مطالبه در صورت استطاعت زوج»، نمونه‌هایی از این مغایرت و حاکی از بی‌توجهی قضات به منابع فقهی غنی موجود است. به نظر می‌رسد منشأ ایراد مذکور، عدم ایضاح ماهیت مهریه در نظام حقوقی کشور است که برخی آن ­را شرط ضمن عقد دانسته و عده‌ای قائل به رکن بودن آن در نکاح هستند. هریک از این رویکردها نقشی تعیین‌کننده در امکان قراردادن تعهد به نفع ثالث، تملیک مسکن آینده یا جعل حق به عنوان مهریه دارد. نگارنده معتقد است مهریه تحت عناوین مهر المثل و مهر المتعه از آثار مالی و قانونی نکاح و متوجه شوهر بوده که ممکن است میزان آن به ­عنوان مهر المسمی، با رضایت طرفین، در قالب عقدی تملیکی و معاوضی در ضمن نکاح تغییر کند. بنابر معاوضی بودن مهر المسمی، جعل آن توسط ثالث یا به نفع او صحیح نخواهد بود. به­علاوه ماهیت تملیکی این نوع مهر سبب می­شود تا جعل حق به عنوان مهر، درج شرط مسکن آینده و همچنین درج شرط مهریه به نحو عند الاستطاعه محل اشکال باشد.
 
برای دریافت اصل مقاله، از نورمگز و یا مگیران ، آدرس های زیر را کپی و در نوار آدرس مرورگر خود وارد نمایید:
مگیران:
 https://www.magiran.com/paper/2193445
نورمگز:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1698088

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An analysis of the legal nature of “Mahr Al-Musamma” (determined marriage portion) and its effects on Imamiah jurisprudence and Iranian law

نویسنده [English]

  • hamed khubyari
Ph.D. Student, private law, Isfahan University, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

Although there is a wide and detailed discussion about determination of marriage portion and its quality in the jurisprudential and legal sources of the country, but in some cases, the legal precedent, by ignoring the existing sources, has followed the custom, which has led to results contrary to the legal principles. Accepting the condition of giving possession of future housing and creating an obligation in favor of a third party as the marriage portion, as well as the condition of “claiming if the couple can afford it” are examples of this discrepancy and indicate judges' disregard for rich jurisprudential sources. It seems that the source of this problem is the lack of clarification of the nature of marriage portion in the legal system of the country, which some have considered as a condition in the contract and some believe that it is an element of marriage. Each of these approaches plays a decisive role in the possibility of creating an obligation in favor of a third party, giving possession of future housing, or determining a right as a marriage portion. The author believes that the marriage portion under the titles of determined marriage portion and customary marriage portion is one of the financial and legal consequences of marriage on the husband, the amount of which may be changed as a determined marriage portion, with the consent of both parties, in the form of an ownership and exchange contract within marriage. In the case of being the determined marriage portion of an exchange nature, determining it by a third party or in his favor will not be correct. In addition, the possessive nature of this type of marriage portion causes the determination of a right as a marriage portion, the insertion of the condition of future housing, as well as the insertion of the condition of the marriage portion in the form of conditional on ability to be doubtable.

کلیدواژه‌ها [English]

  • marriage portion
  • determined marriage portion
  • right of lien
  • commitment in favor of a third party
قرآن کریم
- اراکی، محمدعلی(1377)، کتاب النکاح، نور نگار، توزیع: مؤسسه در راه حق(نسخه دیجیتالی)
- اصفهانی، ابوالحسن(1380)، وسیلة النجاة(مع تعالیق الإمام الخمینی;)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى;.
- اصفهانی، محمد(فاضل هندی)(1405ق)، کشف اللثام، ج2، قم: منشورات مکتبة آیة الله العظمى المرعشی النجفی.
- اصفهانی، محمدحسین(1409ق)، الاجاره، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
- اصفهانی، محمدحسین(1419ق)،  حاشیه کتاب مکاسب، تحقیق: عباس محمد آل سباع، ج1، قم: نشر محقق.
- امامی، حسن(1384)، حقوق مدنی، ج1، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
- انصاری، مرتضی(1419ق)، کتاب المکاسب، ج 3 و6، قم: انتشارات مجمع الفکر الاسلامی.
- انصاری، مرتضی(بی­تا)، کتاب النکاح، قم: تراث الشیخ الاعظم.
- آقایی بجستانی، مریم و محمد روحنی مقدم(1396)، «تأملی در مهریه غرری با رویکردی به شرط عندالاستطاعه»، پژوهش‌های فقهی، ش2، ص 339-321.
- تولایی، علی، پور سعید، رامین و عبدالرسول دیانی و محمدیار ارشدی و اعظم ابراهیمی(1393)، «بررسی آثار فقهی، حقوقی تعهد ثالث به پرداخت مهریه در نکاح دائم»، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ش38، ص 92-69.        
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1386)، حقوق خانواده، تهران: گنج دانش.
- ــــــــــــــــــــــــــ(1390)، وصیت، تهران: گنج دانش.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1392)، تأثیر اراده در حقوق مدنی، تهران: گنج دانش.
- ــــــــــــــــــــــــــ(1393)، فلسفه حقوق مدنی، ج1، تهران: گنج دانش.
- ــــــــــــــــــــــــــ(1393)، فلسفه عمومی حقوق بر پایه اصالت عمل: تئوری موازنه، تهران: گنج دانش.
- ــــــــــــــــــــــــــ(1388)، حقوق اموال، تهران: گنج دانش.
- ــــــــــــــــــــــــــ(1388)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج5، تهران: گنج دانش.
- حبیبا، سعید و مجید حسین‌زاده(1393)، «بررسی فرآیند تحصیل ملکیت اموال فکری»، مطالعات حقوق تطبیقی، تهران: دانشگاه تهران، ش2، ص357-335.
- حسینی میلانی، علی(1388)، کتاب البیع، ج1، قم: مرکزالحقائق الاسلامیه.
- حلی، حسن بن یوسف(علامه حلی)(1410ق)، إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان، ج2، قم: موسسه نشر الاسلامی.
- ــــــــــــــــــــــ(1420ق)، تحریر الاحکام، تحقیق: ابراهیم بهادری، ج3، قم: موسسه امام صادق7.
- خمینی، روح­الله(1392)، تحریر الوسیله، ج2، تهران: مؤسسه تنظیم ونشر آثار الإمام الخمینی;.
- خوانساری، احمد(1355)، جامع المدارک، ج4، تهران: مکتبه الصدوق.
- روحانی، محمدصادق(1412ق)، فقه الصادق7، ج15، قم: موسسه دارالکتاب.
- سبحانی، جعفر(1416ق)، نظام النکاح فی الشریعۀ الاسلامیه الغراء، ج2، قم: موسسه امام صادق7.
- سعیدی، محمدعلی و عباسعلی وهاب‌زاده(1389)، «بررسی شرط عندالاستطاعه در مهریه»، آموزه‌های حقوقی، ش13، ص82-61.
- الشریف، محمد مهدی و نصرالله جعفری خسروآبادی(1394)، «چالش های نظری بیع حق(تأملی بر امکان وقوع حق به عنوان مبیع یا ثمن در بیع)»، مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز، ش2، ص 26-1.
- شفق، غلامرضا(1388)، مهریه و جهیزیه در اسلام و ایران، قم: دفتر عقل.
- شهیدی، مهدی(1393)، تشکیل قراردادها و تعهدات(جلد اول حقوق مدنی)، تهران: مجد.
- صفایی، حسین(1391)، قواعد عمومی قراردادها، تهران: میزان.
- طباطبایی حکیم، محمد سعید(1428ق)، الأحکام الفقهیه، قم: دارالهلال.
- طباطبایی یزدی، محد کاظم(1370)، حاشیه المکاسب، ج1، قم: موسسه اسماعیلیان.
- طباطبایی، محمدحسین(بی­تا)، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه: سید باقر موسوی، ج4، قم: جامعه مدرسین.
- طبرسی، فضل بن حسن(1415ق)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج7، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
- عاملی، زین‌الدین(شهید ثانی)(1410ق)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج5، قم: انتشارات داوری.
- ــــــــــــــــــــــــــ(1413ق)، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج8، قم: المعارف.
- فاضل لنکرانی، محمد(1421ق)، تفصیل الشریعة- النکاح، قم: مرکز فقه الائمه الاطهار:.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد(1387)، قاعده ضمان ید، تقریر: جواد حسینی خواه، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
- فخر رازی، محمد بن عمر(1420ق)، تفسیر الرازی، ج10، بیروت: مکتب تحقیق دار احیاء التراث العربی.
- فروغی، علیرضا(1391)، «بررسی فقهی، حقوقی حق و حکم»، آموزه‌های فقه مدنی، ش 5، ص106-79.
- کاتوزیان، امیر ناصر(1385)، قواعد عمومی قراردادها، ج1، تهران: شرکت سهامی انتشار.
- ــــــــــــــــــ(1388)، حقوق خانواده، ج1، تهران: سهامی انتشار.
- ــــــــــــــــــ(1390)، ایقاع، تهران: میزان.
- ــــــــــــــــــ(1391)، نظریه عمومی تعهدات، تهران: میزان.
- ــــــــــــــــــ(1394)، عقود معین، ج1، تهران: شرکت سهامی انتشار.
- ـــــــــــــــــــ(1391)، اموال و مالکیت، تهران: میزان.
- کرمی، هادی(1396)، «تحلیل منطقی حق حبس در حوزه نکاح»، پژوهش ملل، ش22، ص155-141.
- گروه پژوهشی انتشارات چراغ دانش(1396)، دعوای مطالبه مهریه در رویه دادگاه­ها، تحت نظارت رسول زینالی، تهران: انتشارات چراغ دانش.
- گلپایگانی، محمدرضا(1364)، مجمع المسائل، ج2، قم: دارالقرآن الکریم.
- محقق داماد، مصطفی(1390)، بررسی فقهی حقوق خانواده، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
- مدرسی یزدی، محمدرضا، البیع(بررسی گسترده‌ی فقهی بیع)، مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان(نسخه دیجیتالی)
- مظاهری، حسین، درس خارج فقه فی باب النکاح، 2/11/1391.
- مکارم شیرازی، ناصر(1424ق)، کتاب­النکاح، تهیه: محمدرضا حامدی و مسعود مکارم، ج5 و6، قم: مدرسه الامام على بن ابى طالب7.
- ـــــــــــــــــــ(1432ق)، أنوار الفقاهة فی أحکام العترة الطاهرة( کتاب النکاح)، ج1، قم، دار النشر الامام على بن ابى طالب7.
- موسوی خویی، ابوالقاسم(1377ق)، مصباح الفقاهه، ج2، قم: داوری.
- ـــــــــــــــــــــ(1410ق)، منهاج الصالحین، ج2، قم: موسسه الخوئی الاسلامیه.
- میرشکاری، عباس و جواد معتمدی(1392)، «اجل در اعمال حقوقی»، ماهنامه کانون، ش142، ص97-73.
- نائینی، محمدحسین(1413ق)، کتاب المکاسب والبیع، ج1، تقریر: محمدتقی آملی، قم: موسسه نشر اسلامی.
- ـــــــــــــــــ(1418ق)، منیۀ الطالب، ج1، قم: موسسه نشر الاسلامی.
- نجفی، محمدحسن(1981م)، جواهر الکلام، تحقیق: محمود قوچانی، ج31، بیروت: دار احیا التراث العربیه.
- نعمت اللهی، اسماعیل(1389)(لف)، «تحلیل فقهی حق عینی و حق دینی و مفاهیم مرتبط»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش 3، ص 109-132.
- ــــــــــــــــــــ(1389)(ب)، «عنصر وضع و تکلیف در تعهد»، حقوق اسلامی، ش25، ص33-7.
- ــــــــــــــــــــ(1391)، «اثر تعهد به تملیک در فقه امامیه و حقوق ایران»، فقه و اصول، ش 89، ص176-155.
ـــــــــــــــــــــ(1393)، «بررسی نظریه مَلِکَ اَن‌یَملِک(حق تملک)»، حقوق اسلامی، ش41، ص62-29.